1. Türk Okulları.
a. Darülirfan Mektebi /
Yusuf Rıza Mektebi:
Yunan işgalinin ardından Darülirfan Mektebi,
1922-23 ders yılında Kestelli Caddesinde eğitim ve öğretime başladı. Eğitim
süresi beş yıl olan mektep iptidai derecededir. İki katlı binanın 6 dershanesi
bulunmaktadır. Kâgir olarak inşa edilen bina kısmen iyi haldeydi. Cumhuriyetin
ilanından sonra, Darülirfan’ın Ödemiş şubesi de açılmıştır. Okulun kurucusu
Yusuf Ziya Efendi’nin 1929 yılı Aralık ayı başında vefat etmesi üzerine,
varislerinden oğlu Adnan (Düvenci)
Bey, Darülirfan’ın müessis ve müdürlüğünü üstlenmiştir. Maarif Eminliği’nin 10
Şubat 1930 tarihli ve 1414 numaralı tezkeresiyle bu resmen onaylanmıştır. Bu
tarihlerde mektebin ismi de ilk kurucusuna izafeten “Yusuf Rıza Özel Mektebi” şeklinde değiştirilmiş olduğu
düşünülmektedir.
Okulun ana kısmı 1933 yılı Ağustos ayında tesis
edildi ve Frolayn Tilde Gşadle’nin idaresine bırakıldı. Bundan sonra okulun
adı, “Ana ve İlk Yusuf Rıza Mektebi”
olarak anıldı. Mektebin ana kısmı, Salepçioğlu Camisi’nin arkasındaki İstanköy
Hamamı civarında Esnaf Şeyh sokağındadır. Okul binasının 1934 yılında yanması
üzerine eğitime ara verilmemesi için, 1934-35 ders yılının öğrenci kayıtları
burada yapıldı. Yusuf Rıza Mektebi 30 Eylül 1935 tarihinde yeni binasında
törenle eğitim ve öğretime başladı.
b. Şemsülmaarif Mektebi:
1911 yılında açılan Şemsülmaarif Mektebi, 1922-23
ders yılında İkiçeşmelik’te eğitime başladı. Ev olarak inşa edilmiş olan bina
yarım kâgir ve tek katlıydı. İptidai derecedeki Şemsülmaarif Mektebi 6 sınıflı,
6 dershaneli idi. Sadece gündüz eğitimi veren mektebin birinci sınıfta 110,
ikinci sınıfta 8, üçüncü sınıfta 2, dördüncü sınıfta 3, beşinci sınıfta 41
talebesi mevcuttu. Altıncı sınıfta talebe yoktu. Bu ders yılında 1 müdür, 1
başmuallim, 1 erkek ve 6 kadın muallim bulunmaktaydı. 1927 yılında okulda
elverişsiz koşullarda eğitim yapıldığı gerekçesiyle kapatıldı.
c. Hadika-yı Vatan Mektebi:
1922-23 ders yılında Namazgâh’ta eğitime
başlayan Hadika-yı Vatan Mektebi gündüz eğitim vermektedir. İki katlı olan
mektep binası ev olarak inşa edilmiştir. Mektebin 4 sınıfı, 6 dershanesi vardı.
Bu ders yılında birinci sınıfta 32, ikinci sınıfta 96, üçüncü sınıfta 50,
dördüncü sınıfta 29 talebesi bulunmaktadır. Okulda 1 müdür, 2 erkek ve 1 kadın
muallim görev yapıyordu. Sonraki yıllarda mektep, eğitim şartlarına uymadığı
gerekçesiyle Şemsülmaarif Mektebi gibi kapatılmıştır.
d. Ravza-yı İrfan Mektebi:
1922-23 ders yılı başında Ravza-yı İrfan Mektebi
“ana kucağı” adındaki sınıflara özel
muallimler aldı. Bu kısım Zişan Hanım’ın nezaretinde kardeşi Halil Bey’in
idaresine bırakılacaktı. Gündüz eğitim veren mektep iptidai derecededir. Beş
sınıflı ve üç katlı olan binanın altı dershanesi vardı. Ders yılında birinci
sınıfta 115, ikinci sınıfta 43, üçüncü sınıfta 44, dördüncü sınıfta 41, altıncı
sınıfta 8 talebe okumuştur. Beşinci sınıfta hiç talebe bulunmamaktadır.
1930’lu yıllarda mektebin iptidai, kısmı
kapatılmış olması muhtemeldir. Zira bu yıllarda mektebin adından “İzmir Ravza-yı İrfan Ana Mektebi” olarak bahsedilmektedir.
e. Şark Mektebi:
1923-24 ders yılı başında Şark Mektebi adıyla
Karataş’ta eski Ermeni Mektebi binasında özel mektep açılmıştır.
f.
Yeni
Hayat Mektebi:
1919 yılında Tokadizade Şekip, Salepcizade
Mithat, Dava Vekili Sadık, Hacı Hasan Paşa’nın damadı Halil, Salepcizade Refik,
Maarif Başkatibi Hüsnü Beylerden oluşan bir Encümen-i İslam kuruldu.Encümen-i
İslam, Karantina’da “Yeni Hayat Mektebi”
ismiyle hususi bir mektep açmak için oluşturulmuştu. Karantina’da önceden halk
tarafından yaptırılan İttihat ve Terakki Mektebi’nde açılacak olan okulun
müessisliğini Sadık Bey üstlenecektir. Lisan Mektebi olarak açılacak mektebin
ruhsatı alınmıştır.
Cumhuriyet’in ilanından sonra maarif idaresi,
İzmir’in iktisadi ve ticari hayatını göz önünde tutarak “Hayat Mektebi” açılması için 1927 yılı bütçesine tahsisat
koymuştu. Kimsesiz, fakir, işsiz ailelerin kız ve erkek çocukları alınacaktı.
Vilayet Umumi Meclisi 1 Ocak 1927 tarihinde mektebin açılmasına izin verdi.
Mektep, 1927-28 ders yılında tesis edilmiştir.
g. Dans Mektebi:
Budapeşte Viyana Dans Mektebi’nden mezun olan
Talat Bey, 1924 yılında İzmir’de Dans Mektebi kurdu. Burada Avrupa dansları
öğretiliyordu.
h. İzmir Terzi Mektebi:
Paris Akademisi üyesi ve Biçki Mecmuası’nın imtiyaz sahibi olan Ahmed Şükrü, 1924 yılında
Bakır Bedesteni’nde “İzmir Terzi Mektebi”ni
açtı. Gündüz eğitim verecek olan mektebe talebeler ücretsiz olarak kabul
ediliyordu. İlk yıl talebeler masraflarını kendileri karşılamıştır. Talebelere
masrafları için ikinci sınıfta 50 kuruş, üçüncü sınıfta 100 kuruş ödenecekti.
Temmuz ve Ağustos aylarında okul tatildeydi. Fakat isteyen talebeler okulda
kalarak yevmiye alabiliyorlardı. Üç senelik eğitim ve öğretim süresi bittikten
sonra talebelere terzilik ehliyet şahadetnamesi verilmekteydi. Ahmed Şükrü Bey,
Bakır Bedesteni’nde bulunan terzihanesini 1926 yılında Kemeraltı’nda Şifa
Eczanesi’nin bitişiğinde bulunan 11 numaralı mağazaya taşımıştır.
i.
Müzik
Okulu:
Buca Ortaokulu müzik öğretmeni Hamdi Akay, 3.
Beyler sokağında “Müzik Yuvası”
adıyla müzik okulu kurdu. Okul, Ankara Devlet Konservatuarı’nın işk devresi
derslerine eşit bir ders programıyla çalışacaktır. Okulda müzik bilgisi
dışında; saz ve şan dersleri de verilecekti. Ayrıca orkestra, koro, mandolinata
ve opera programları oluşturulacaktır.
j.
Kültür
Lisesi:
Kız Lisesi eski müdürü olan Tarih Öğretmeni
Haydar Candanlar, İzmir’de “Kültür
Lisesi” isminde özel okul açmak için, 1936 yılında Kültür Bakanlığı’ndan
izin aldı. Lise, gündüz ve yatılı olmak üzere muhtelit eğitim verecektir.
Beyler sokağında, Kardiçalı İbrahim Bey’in konağı kiralanarak gerekli hazırlıklara
başlandı. Okulun müdürü Haydar Candanlar, Müdür Yardımcısı ise Fransızca
öğretmeni Ali Rıza Bey idi.
İlk ders yılında okuldaki öğretmenlerin 15’i
lise kısmında, 10’u orta kısmında görevliydi.
Kültür Lisesi’nin yatılı ısmı 1937 yılında
Buca’da satın alınan Madam Cordon’un Çamlık içindeki köşküne taşınacaktır. 1938
yılında Buca’da olan Kültür Lisesi’nin bu yılda 10 öğretmen, 250 öğrencisi
bulunmaktaydı. Bu lise 1940’li yıllarda kapandıktan sonra talebeleri İnönü
Lisesi’ne nakledilmiştir.
k. Ege Lisesi:
Türk Maarif Cemiyeti tarafından 1938 yılında
açılan Ege Lisesi erkek öğrencilere ait özel bir okuldur. Orta ve lise
kısımlarından oluşan tam teşkilatlı lisenin öğretmenlerinin hemen hepsi diğer
liselerde görevliydiler. 1939 yılı Haziran ayında Ege Lisesi müdürlüğüne,
tarih-coğrafya öğretmeni Kemal Alanbay tayin edildi. Bu dönemde Kemal
Alanbay’ın üzerinde 12 saatlik ders yükü vardı.
Sonraki yıllarda lise binası, İnönü Caddesi’nde
Köprü civarına taşınmıştır. 1942 yılında lisenin 750 erkek, 683 kız olmak üzere
1433 talebesi mevcuttu. Ege Lisesi’nin eğitim hayatı fazla uzun sürmedi. Türk
Maarif Cemiyeti, 1946 yılında okulu kapattı.
l.
Devrim
Ortaokulu / Lisesi:
Buca ortaokulu eski müdürü olan Faik Akçin, 1938
yılında Kültür Bakanlığı’ndan özel bir ortaokul açmak için ruhsat aldı. Devrim
Ortaokulu ismini alan okul, Göztepe Karakolu karşısında bulunan İtalyan Mektebi
binasında açılacaktır. 1938-39 ders yılında eğitim ve öğretime başlayacak olan
okulun Türkçe ve Yurt Bilgisi öğretmenliklerine Faik Akçam ve Kemal Özaltıntaş
tayin edildi. Türkçe, Fransızca, Almanca, Coğrafya, Tarih, Fizik ve Musiki
öğretmenliklerine vekil olarak Cahit Tanyol, Mehmet Tulon, Halit Okan, Nurettin
Erdinç, Salih Eğilmez ve Seyfettin Girgin görevlendirildiler.
Devrim Ortaokulu, Maarif Vekâleti’nin izniyle
1943 yılında yatılı liseye dönüştürüldü. Okul 1943-44 ders yılına lise olarak
başlayacaktır.
2. Yahudi Okulları:
Yunan işgalinin ardından, Yahudi mektepleri dışında hiçbir
Rum ve Ermeni mektebi açılmamıştır. Cumhuriyet devrinde Rumların kilise ve
mektep binaları Maarif Vekâleti’ne devredildi.
1922-23 ders yılında faaliyete geçen Yahudi mektepleri
gösterir tablo:
|
Mektepler
|
Sınıfı
|
Dershane
|
Semti
|
Mektep Binasının Bağlı Olduğu Yer
|
Mektebin Ait Olduğu Yer
|
Mektebin Kuruluşu
|
|
Musevi Muhtelit Tali
Mektebi
|
11
|
-
|
Karataş
|
Musevi Cemaatine
|
Vilayete
|
1914
|
|
Şumvel Perpinal (?)
Muhtelit İptidai Mektebi
|
4
|
4
|
Hahambaşı
|
Musevi Cemaatine
|
-
|
1909
|
|
Alliance İsraéliti
Erkek Rüşdiye Mektebi
|
6
|
6
|
Sadullah Efendi
|
Musevi Cemaatine
|
-
|
1873
|
|
Musevi Muhtelit Sıbyan
Mektebi
|
3
|
2
|
Hurşidiye
|
Musevi Cemaatine
|
-
|
1894
|
|
Musevi Erkek Yetimhane
Mektebi
|
6
|
6
|
Hurşidiye
|
Musevi Cemaatine
|
-
|
1871
|
Cumhuriyet devrinde Musevi mekteplerindeki Türkçe derslerine
Türk muallimler tayin edildi. 1924 yılında Musevi Yetimhane Mektebi’ne bir şube
sınıfı açıldı. Bu sınıfın sorumluluğu Osman Bey’e verildi. Şumuel Perpinal (?)
Mektebinin Müdürü, Maarif Müdürü’nün direktiflerine uymadığı için kapatıldı.
1927-28 ders yılında İzmir’de 2 erkek, 1 kız, 1 muhtelit olmak üzere Yahudi
mektebi sayısı dörde düşmüştür.
Musevi mekteplerinin 1933-34 ders yılında durumunu gösterir
tablo:
|
Mektepler
|
Eğitim Süresi
|
Öğrenci Mevcudu
|
Öğretmen Mevcudu
|
|
Keçeciler Muhtelit
Mektebi
|
5
|
408
|
15
|
|
Keçeciler Erkek Mektebi
|
5
|
219
|
8
|
|
Keçeciler Yetim Mektebi
|
5
|
422
|
13
|
|
Merkezde: Karataş
Muhtelit Mektebi
|
5
|
286
|
10
|
Yahudi okullarının 1941 yılında İzmir’deki mevcudu üçe
inmiştir. Bunlar Karataş Musevi muhtelit, Keçeciler Musevi yetim Erkek ve
Keçeciler Musevi Mektepleridir. Bu yıllarda Türkiye’deki 7 Musevi mektebinin
dördü İstanbul’da, üçü İzmir’de bulunmaktadır. İzmir’deki okulların ikisi
ilkokul, birisi lise seviyesindeydi.
3. Yabancı Okullar:
a. Fransız Mektepleri:
İzmir’in Yunan işgalinden sonra 1922-23 ders
yılında Blaviste’de Fransız İptidai Mektebi ile Karşıyaka’da Dames de Sion
Mektebi açılmıştır. Fransız İptidai Kız Mektebi sadece gündüz, Dames de Sion
Mektebi yatılı ve gündüz eğitim veriyordu. 1926 yılında Fransız Mektebinin
sayısı dördü bulmuştur. Karşıyaka’nın Dilmaç sokağında Fransız Freres Mektebi,
Karşıyaka’nın Muradiye sokağında Fransız Erkek Ferer Mektebi, Alsancak’ta
bulunan Fransız Saint Joseph Mektebi ve Buca’da Mustafa Kemal sokağında Yedi
Kızlar Fransız Mektebi vardı. Fransız Sörleri 1928 yılında Göztepe’de bir
Fransız mektebi açmak için teşebbüste bulundu. Hatta talebe kayıt ve kabul
muamelelerine başlanmıştı. Fakat iki sene kapalı olan bir okulun nizamnamesi
gereğince açılamayacağı için izin verilmedi. Ders yılı içinde Karşıyaka’daki
Dames de Sion Mektebi müdür ve idarecileri, maarif idaresine karşı, başıbozuk
tavırlarda bulunmuştu. 1928-29 ders yılında Maarif Emirliği’nin mektebe tayin
ettiği üç Türkçe muallimin görevine keyfi olarak son verildi. Maarif Vekâleti
tarafından yapılan teftişte, Dames de Sion Mektebi’ndeki Sör Ome, Sör Lüsyen ve
Sör Maksimilyan’ın görevlerine son verilmesi bildirildi. Bu üç kişinin
vazifesine son verilmemesi üzerine Dame de Sion Mektebi, 14 Kasım 1928
tarihinde kapatıldı. Okulda yatılı okuyan 20 talebe ailelerinin yanına
gönderildi. Gündüz eğitimi gören 200 kadar talebe başka okullara dağıtıldı.
Karşıyaka Saint Policarte Erkek Mektebi, 1934-35 ders yılında valiliğe
gönderdiği bir yazıda, okulun kapatılacağını bildirdi. Bu ders yılı içinde
Kançeşme’de bulunan bir Fransız mektebi de kapanmıştır.
İzmir’deki Fransız okullarının 1932-37 yılları
arasındaki durumlarını gösterir tablo:
|
Yıllar
|
Okul
|
Öğretmen
|
Öğrenci
|
Mezun
|
|
1932-33
|
5
|
45
|
372
|
17
|
|
1933-34
|
5
|
33
|
354
|
12
|
|
1934-35
|
5
|
39
|
271
|
17
|
|
1935-36
|
3
|
22
|
203
|
14
|
|
1936-37
|
3
|
22
|
214
|
23
|
Daha sonraki yıllarda İzmir’de iki Fransız okulu
kalmıştır. Bunlar; Gündoğdu’daki Fransız
Hastanesi içinde bulunan Gündoğdu İlkokulu ve Alsancak Saint Joseph Erkek
Ortaokulu’dur.
b. İtalyan Mektepleri:
İşgal yıllarının ardından ilk ders yılında
İzmir’de İtalyan Mektebi açılmamıştır. 1924 yılında üç İtalyan mektebinin
kurulmasına izin verildi. Ancak 1936 yılında sadece Göztepe Tramvay Caddesinde
İtalyan Kız Mektebi ile Gündoğdu Mesudiye Caddesinde İtalyan Erkek Mektebi
açıktır.
Daha sonraki yıllarda beşe çıkan İtalyan
okullarının 1933-34 yılında durumunu gösterir tablo:
|
Okul
|
Eğitim Süresi
|
Öğrenci
|
Öğretmen
|
|
Ayyıldız Kordon
Muhtelit Mektebi
|
5
|
90
|
7
|
|
Bayraklı Muhtelit
Mektebi
|
2
|
18
|
3
|
|
Göztepe Muhtelit
Mektebi
|
5
|
69
|
10
|
|
Alsancak Kız Mektebi
|
3
|
65
|
7
|
|
Alsancak Erkek Mektebi
|
5
|
112
|
6
|
1940’lı yıllarda İzmir’de sadece Cumhuriyet
Caddesi, Vasıf Çınar Bulvarı’nda Ayyıldız İtalyan Okulu ile Alsancak’ta İtalyan
Okulu açıktır. Sonraki yıllarda ise sadece Alsancak İtalyan Okulu açık
bulunmaktadır.
c. Amerikan Mektepleri:
Cumhuriyet devrinde
İzmir’de iki Amerikan koleji vardı. Kızılçullu’da Amerikan Erkek Koleji ve
Göztepe’de Amerikan Kız Koleji. Bu okullar Yunan işgalinin ardından 1922-23
ders yılında eğitime başlamışlardır. 1934 yılında Kızılçullu Amerikan Erkek
Koleji kapandı. Geriye sadece Göztepe Amerikan Kız Koleji açık kalmıştır.