Adnan Menderes Demokrasi Şehidi mi?

 

17 Eylül 1961…

Türkiye'nin siyasi hafızasına yalnızca bir insanın ölümünü değil, demokrasinin ne kadar kırılgan olabileceğini de kaydetti.

Menderes'i sevenler için o gün bir cinayetti. Onu eleştirenler içinse geçmişte yapılanların hesabının sorulduğu bir dönemdi.

Fakat tarih, yalnızca sevilenleri veya nefret edilenleri hatırlamak için yazılmaz.

Tarih, aynı hataların yeniden yapılmaması için hatırlanır.

Türkiye'nin siyasi tarihinde unutulması mümkün olmayan bir gün. Başbakan Adnan Menderes, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından Yassıada'da yapılan yargılamalar sonucunda idam edildi. Onunla birlikte Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu da aynı dönemde idam edildi.

Aradan geçen yıllara rağmen Adnan Menderes hakkında yapılan değerlendirmeler hâlâ birbirinden oldukça farklıdır. Kimileri onu Türkiye'de demokrasi mücadelesinin simge isimlerinden biri ve “demokrasi şehidi” olarak görür. Kimileri ise Demokrat Parti iktidarının son yıllarında demokratik kurumların zayıflatıldığını, basın ve muhalefet üzerindeki baskıların arttığını hatırlatır.

 

Peki gerçek hangisidir?

Belki de doğru soru, “Menderes demokrasi şehidi midir?” sorusundan önce şudur: Adnan Menderes'in demokrasiye katkıları ve demokrasiden uzaklaşan uygulamaları birlikte değerlendirildiğinde, onun siyasi mirası nasıl anlaşılmalıdır?

Menderes'i anlamak için 1950'ye bakmak gerekir.

Adnan Menderes'in siyasi hikâyesi, 1950 seçimlerinden bağımsız düşünülemez.

1946'da çok partili hayata geçişin ardından 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Demokrat Parti iktidara geldi. CHP'nin uzun yıllar süren tek parti yönetiminin ardından iktidarın seçim yoluyla el değiştirmesi, Türkiye demokrasi tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıydı.

Adnan Menderes, Demokrat Parti'nin başbakanı olarak bu değişimin en önemli siyasi aktörlerinden biri oldu.

1950'li yılların ilk döneminde ekonomik büyüme, tarımda makineleşme, karayolu yatırımları ve özel girişimin desteklenmesi gibi politikalarla önemli bir toplumsal dönüşüm yaşandı.

Daha önemlisi, iktidarın sandık yoluyla değişebileceği düşüncesi toplumda güç kazandı.

Bu nedenle Menderes'in siyasi mirasının önemli bir bölümünü Türkiye'nin çok partili siyasi hayatının gelişimi oluşturur.

Fakat hikâyenin tamamı bundan ibaret değildir.

 

İktidarın son yıllarında demokrasi neden tartışmalı hâle geldi?

Demokrat Parti iktidarının ilk yıllarındaki demokratik umutlar, özellikle 1950'lerin ikinci yarısında giderek daha fazla tartışılmaya başlandı.

Yıllar ilerledikçe ekonomik sorunlar, siyasi kutuplaşma ve iktidar-muhalefet ilişkilerindeki sertleşme Türkiye'yi giderek daha gergin bir siyasi ortama taşıdı.

Basın özgürlüğü, muhalefetin hareket alanı ve hükümetin demokratik kurumlarla ilişkisi konusunda ciddi tartışmalar ortaya çıktı.

Özellikle 1960 yılında kurulan Tahkikat Komisyonu, dönemin en tartışmalı adımlarından biri oldu.

Ekonomik sorunların ağırlaşması, siyasi kutuplaşmanın artması ve iktidar ile muhalefet arasındaki ilişkilerin sertleşmesi siyasi sistemi zorladı.

Basın üzerindeki baskılar konusunda ciddi tartışmalar yaşandı. Muhalefetle iktidar arasındaki gerilim giderek yükseldi.

1954 seçimlerinden sonra Demokrat Parti'nin gücü daha da arttı. Ancak 1957 seçimlerinden itibaren siyasal atmosfer belirgin biçimde sertleşti.

1960 yılında kurulan Tahkikat Komisyonu, bu sürecin en tartışmalı adımlarından biri oldu. Komisyonun geniş yetkileri muhalefet ve basın tarafından demokrasi açısından ciddi bir tehdit olarak değerlendirildi.

Dolayısıyla Menderes'in siyasi hayatını yalnızca “demokrasiyi getiren lider” şeklinde anlatmak da onu yalnızca “demokrasi karşıtı bir siyasetçi” olarak tanımlamak da dönemin bütününü açıklamaya yetmez.

 

27 Mayıs: Darbe mi, müdahale mi?

27 Mayıs 1960'ta Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.

Demokrat Parti iktidarı sona erdirildi.

Menderes tutuklandı ve Yassıada'da yargılandı.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bir hükümetin demokratik açıdan hatalı uygulamaları bulunduğu düşüncesi, askerî darbeyi demokratik bir yöntem hâline getirmez.

Demokrasilerde iktidarların yanlışlarını düzeltmenin yolu seçimler, parlamento, bağımsız yargı, özgür basın ve demokratik denetim mekanizmalarıdır.

Askerî müdahale ise iktidarın seçim yoluyla değil, silahlı güç kullanılarak devrilmesi anlamına gelir.

Bu nedenle 27 Mayıs'ın Türk demokrasi tarihinde yarattığı kırılma, Menderes'in kişisel siyasi performansından ayrı olarak değerlendirilmelidir.

Bugünden bakıldığında tartışmanın merkezinde yalnızca verilen kararların hukuki niteliği değil, siyasi iktidarın askerî müdahaleyle değiştirilmesinin kendisi de bulunmaktadır.

Çünkü demokrasi, iktidarın hatasız olması demek değildir.

Demokrasi, hata yapan iktidarı değiştirecek mekanizmanın silah değil, halkın iradesi olmasıdır.

Bu nedenle Menderes'in iktidar yıllarındaki yanlışlarını eleştirmek başka şeydir; Menderes'in idamını demokrasinin doğal sonucu olarak görmek başka şey.

İkisini birbirine karıştırmamak gerekir.

 

Yassıada ve idamlar

Menderes ve Demokrat Parti yöneticileri Yassıada'da çeşitli suçlamalarla yargılandı.

Yargılamaların sonucunda çok sayıda Demokrat Partili çeşitli cezalara çarptırıldı. Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu hakkında verilen idam kararları ise infaz edildi.

Bugün geriye dönüp bakıldığında asıl tartışılması gereken konulardan biri de şudur: Siyasi iktidarlar seçimlerle değiştirilebiliyorsa, siyasetçilerin siyasi hatalarının karşılığı neden demokratik mekanizmalar yerine askerî müdahale ve idam olmuştur?

Bu soru yalnızca Menderes için değil, Türkiye'nin demokrasi tarihi açısından sorulması gereken temel sorulardan biridir.

 

“Demokrasi şehidi” ifadesi ne anlama geliyor?

“Demokrasi şehidi” hukuki veya nesnel bir tarih kategorisi değildir.

Menderes gerçekten bir “demokrasi şehidi” miydi?

“Demokrasi şehidi” hukuki bir sıfat değildir.

Bu, Menderes'in idamını Türkiye'deki demokrasi mücadelesinin sembolü olarak görenlerin kullandığı siyasi ve toplumsal bir tanımlamadır.

Bu tanımlamanın dayandığı temel gerçek açıktır: Menderes seçimle gelen bir başbakandı ve askerî müdahale sonucunda iktidardan uzaklaştırıldı; daha sonra idam edildi.

Fakat demokrasi açısından başka bir gerçek de aynı ölçüde önemlidir: Seçilmiş olmak, iktidarı sınırsız hâle getirmez.

Bir hükümet seçim kazanarak gelir; fakat hukukla sınırlıdır.

Muhalefetin varlığına saygı göstermek zorundadır.

Basın özgürlüğünü korumak zorundadır.

Kendi iktidarını denetleyecek kurumların varlığını kabul etmek zorundadır.

Menderes döneminin özellikle son yıllarındaki tartışmaların önemi de buradadır.

Dolayısıyla Menderes'i anlamanın yolu onu kutsallaştırmak değil, bütün yönleriyle değerlendirmektir.

Bu ifade, Menderes'in idamını Türkiye'deki demokrasi mücadelesinin sembolü olarak görenlerin kullandığı siyasi ve toplumsal bir nitelendirmedir.

Bu açıdan bakıldığında Menderes'in “demokrasi şehidi” olarak görülmesinin temel nedeni, seçilmiş bir başbakanın askerî müdahale sonrasında idam edilmiş olmasıdır.

Ancak burada başka bir gerçek de göz ardı edilmemelidir: Demokrasi yalnızca seçim kazanmak değildir.

Demokrasi aynı zamanda muhalefetin varlığına tahammül etmek, basın özgürlüğünü korumak, kuvvetler ayrılığına saygı göstermek, hukuk devletini işletmek ve iktidarın kendi gücünü sınırlayabilmesidir.

Dolayısıyla Menderes'in demokrasi açısından değerlendirilmesi yapılırken hem 1950'de iktidarın seçimle el değiştirmesi hem de iktidarının son yıllarında ortaya çıkan demokratik sorunlar birlikte ele alınmalıdır.

 

Menderes'in en büyük tarihsel çelişkisi

Belki de Menderes'in siyasi mirasının en dikkat çekici tarafı burada yatıyor.

İktidara gelişi demokrasinin güçlenmesiyle, iktidardan ayrılışı ise demokrasinin kesintiye uğramasıyla bağlantılıdır.

1950'de halkın oyuyla iktidara gelen Menderes, Türkiye'de tek parti döneminden çok partili siyasi rekabete geçişin sembol isimlerinden biri oldu.

Fakat iktidarının son döneminde kendi hükümeti de demokratik özgürlükler ve muhalefetle ilişkiler bakımından ağır eleştirilere maruz kaldı.

Bu iki gerçeği aynı anda kabul etmek mümkündür.

Bir insanın demokratik sisteme önemli katkıları olmuş olabilir; aynı insan iktidarının ilerleyen dönemlerinde demokratik ilkeler bakımından eleştirilebilecek kararlar da almış olabilir.

Tarih, insanları kusursuz kahramanlar ve bütünüyle kötü insanlar şeklinde ayırmak zorunda değildir.

 

Asıl demokrasi dersi

Adnan Menderes'in hikâyesinden çıkarılabilecek en önemli ders belki de onun “şehit” olup olmadığı tartışmasından daha büyüktür.

Demokrasi, yalnızca iktidara gelmenin değil, iktidarı sınırlayabilmenin de rejimidir.

Seçim kazanmak iktidara meşruiyet kazandırır; fakat iktidarın her yaptığı otomatik olarak demokratik hâle gelmez.

Aynı şekilde bir hükümetin hataları da askerî müdahaleyi meşru kılmaz.

Demokratik sistemin gerçek gücü, yanlış yapan iktidarı sandıkla değiştirebilmesidir.

Bu nedenle Menderes'in idamını savunmak da onun iktidar dönemindeki bütün uygulamalarını sorgulanamaz görmek de demokrasinin özüne uygun değildir.

Daha sağlıklı yaklaşım, tarihsel olayları bütün yönleriyle değerlendirmektir.

 

Menderes'i nasıl hatırlamalıyız?

Adnan Menderes, Türkiye'nin demokrasi tarihinde önemli ve tartışmalı bir figürdür.

1950'de Demokrat Parti'nin seçim zaferiyle başlayan dönem, Türkiye'de iktidarın sandık yoluyla değişebileceğini gösteren önemli bir dönüm noktasıdır. Menderes bu dönüşümün başbakanı olarak tarihte özel bir yere sahiptir.

Öte yandan iktidarının son yıllarında basın, muhalefet ve demokratik kurumlarla ilişkiler konusunda ciddi sorunlar yaşanmıştır. Bunları görmezden gelmek de tarihsel gerçekliği eksik bırakır.

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi ve 17 Eylül 1961'de Menderes'in idam edilmesi ise Türkiye'nin demokratik hayatında derin bir yara bırakmıştır.

 

Asıl mesele Menderes değil

Belki de bugün asıl sormamız gereken soru şudur: “Menderes'in başına gelenler, Türkiye'ye ne öğretti?”

Eğer cevap yalnızca “Menderes haksız yere idam edildi” ise, ders eksik kalır.

Çünkü demokrasinin güvencesi yalnızca iktidarın darbeye karşı korunması değildir.

Demokrasinin güvencesi aynı zamanda iktidarın kendi gücünü sınırlamayı kabul etmesidir.

Bir ülkede iktidar, “Ben seçim kazandım, istediğimi yaparım” diyememelidir.

Muhalefet de “İktidarı sandık dışında bir yöntemle devirelim” diyememelidir.

Asker de siyasetin üzerinde bir vesayet makamı hâline gelmemelidir.

Yargı siyasetin aracı olmamalıdır.

Basın susturulmamalıdır.

Ve bütün bunların üzerinde hukuk bulunmalıdır.

Bu nedenle “Adnan Menderes demokrasi şehidi midir?” sorusunun cevabı, hangi anlamda “şehit” ve hangi ölçütlerle “demokrat” kavramlarının kullanıldığına bağlıdır.

Fakat tartışılması gerekmeyen bir gerçek vardır: Seçilmiş bir iktidarın sorunları, yine demokratik yollarla çözülmelidir.

Çünkü demokrasinin en önemli sınavı, yalnızca sevdiğimiz insanların özgürlüğünü korumak değil; sevmediğimiz insanların da hukuk içinde siyaset yapabilmesini güvence altına almaktır.

Menderes'in hikâyesi, Türkiye'ye tam da bunu hatırlatıyor: İktidar sandıkla gelir, sandıkla gider. Demokrasi ise ancak hukukun ve özgürlüklerin iktidardan daha güçlü olduğu yerde yaşayabilir.