Cumhuriyet Savcıları Bağımsız Olmalı; Cumhuriyeti Korumak Esas Görevleri Olmalıdır.

 

Bir Cumhuriyetin gücü, yalnızca anayasasında yazılı ilkelerden değil, o ilkeleri korumakla görevli kurumların bağımsızlığından ve kararlılığından doğar.

Cumhuriyet, yalnızca bir yönetim biçimi değildir. Egemenliğin millete ait olduğu, yurttaşların hukuk önünde eşit sayıldığı, devletin kişilerin değil kuralların yönetiminde bulunduğu bir düzendir.

Bu düzenin yaşayabilmesi için anayasal kurumların görevlerini özgürce yerine getirmesi gerekir. Özellikle savcılık makamı, hukukun üstünlüğünün korunmasında ve suçların soruşturulmasında hayati bir sorumluluk taşır.

Cumhuriyet savcısı, herhangi bir siyasi iktidarın, partinin, kişinin veya çıkar çevresinin temsilcisi değildir. Onun görevi, kanunların öngördüğü çerçevede kamu adına hareket etmek, suç şüphesini araştırmak, delilleri toplamak ve adaletin gerçekleşmesine katkıda bulunmaktır.

Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Cumhuriyet savcısı, Cumhuriyetin temel değerlerini tehdit eden hukuka aykırı eylemler karşısında görevini hiçbir baskı altında kalmadan yerine getirebiliyor mu?

Bu soru, yalnızca hukukçuları değil, Cumhuriyetin geleceğini önemseyen her yurttaşı ilgilendirir.

 

Cumhuriyet savcısı kime karşı sorumludur?

Cumhuriyet savcısının öncelikli sorumluluğu, hukuka ve kanunlara uygun hareket ederek kamu adına adaleti sağlamaktır.

Savcı, bir kişinin suçlu olduğuna karar veren makam değildir. Suç şüphesini araştırır, lehte ve aleyhte delilleri değerlendirir ve kanuni koşullar oluştuğunda kamu davası açar. Suçluluk hakkında nihai kararı bağımsız ve tarafsız mahkeme verir.

Bu ayrım son derece önemlidir.

Savcı, siyasi iktidarın beklentilerine göre değil, hukuka ve dosyadaki delillere göre hareket etmelidir. Bir kişi iktidara yakın olduğu için korunmamalı; muhalif olduğu için de haksız yere soruşturmanın hedefi hâline getirilmemelidir.

Hukuk devletinin ölçüsü budur.

Savcının görevi bir iktidarı korumak değil, hukuku uygulamaktır. Çünkü iktidarlar değişir; Cumhuriyetin anayasal düzeni ve yurttaşların hakları ise kişilerin siyasi konumlarından bağımsız olarak korunmalıdır.

 

Cumhuriyeti korumak ne demektir?

Cumhuriyeti korumak, yalnızca Cumhuriyet sözcüğünü kullanmak veya devletin mevcut yöneticilerini savunmak değildir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesi, Türkiye Cumhuriyeti'ni demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlar. Anayasa'nın 6. maddesine göre egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. 9. madde ise yargı yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılmasını öngörür.

Bu ilkeler, Cumhuriyetin temel niteliklerini ve hukuk düzeninin dayanaklarını oluşturur.

Dolayısıyla Cumhuriyeti korumak;

• Millet egemenliğini ve demokratik düzeni korumak,
• Anayasal kurumların hukuka uygun işlemesini sağlamak,
• Kamu gücünün kişisel veya siyasi çıkarlar için kötüye kullanılmasına karşı hukuki mekanizmaları işletmek,
• Laiklik ilkesini ve din ve vicdan özgürlüğünü anayasal çerçevede güvence altında tutmak,
• Kamu kaynaklarının hukuka aykırı kullanımına ilişkin iddiaları tarafsız biçimde soruşturmak,
• Yurttaşların temel hak ve özgürlüklerini korumak,
• Hukuk önünde eşitlik ilkesinin uygulanmasını gözetmek demektir.

Burada bir ayrımın altını çizmek gerekir: Her siyasi eleştiri, her sert açıklama veya her iktidar karşıtı görüş Cumhuriyete yönelik bir suç değildir. Demokratik Cumhuriyet, eleştiri ve farklı düşüncelerin varlığıyla güçlenir.

Savcının görevi düşünceleri cezalandırmak değil, kanunda suç olarak tanımlanan eylemleri hukuka uygun biçimde soruşturmaktır.

Cumhuriyetin korunması, özgürlüklerin ortadan kaldırılmasıyla değil, anayasal hakların ve hukuk düzeninin birlikte güvence altına alınmasıyla mümkündür.

 

Bağımsızlık neden vazgeçilmezdir?

Savcılık makamı siyasi veya kişisel baskılardan etkilenirse hukuk önünde eşitlik ilkesi zarar görebilir.

Bir suç iddiasının araştırılıp araştırılmaması, iddianın ciddiyetine ve delillere göre değil de şüphelinin kim olduğuna göre belirlenirse yurttaşların adalete olan güveni sarsılır.

İktidara yakın kişiler hakkındaki ciddi iddialar görmezden gelinirken siyasi muhalifler hakkında aynı titizlik gösteriliyorsa, toplumda çifte standart algısı oluşur. Böyle bir algının giderilmesi, yalnızca açıklamalarla değil, bağımsız ve denetlenebilir hukuki süreçlerle mümkündür.

Savcıların bağımsız hareket edebilmesi için;

• Hukuka aykırı talimat ve müdahalelere karşı etkili güvenceler bulunmalı,
• Mesleki kararlar nedeniyle keyfî baskı veya cezalandırma riski azaltılmalı,
• Atama, nakil ve terfi süreçlerinde nesnel ölçütler uygulanmalı,
• Disiplin işlemleri bağımsızlık güvencelerini zedelemeyecek şekilde yürütülmeli,
• Soruşturmaların sonuçları, gizlilik ve masumiyet karinesi korunarak hukuki denetime açık olmalı,
• Savcıların hukuka aykırı uygulamaları da etkili mekanizmalarla denetlenebilmelidir.

Bağımsızlık, savcıya sınırsız bir yetki verilmesi demek değildir. Tam tersine, savcının hukuka bağlı olarak görev yapabilmesi, yetkilerini kötüye kullanmaması ve işlemlerinden sorumlu tutulabilmesi demektir.

Bağımsız savcı, iktidardan bağımsız olduğu kadar kendi kişisel görüşlerinden ve önyargılarından da bağımsız hareket edebilmelidir.

 

Cumhuriyeti korumak, iktidarı korumak değildir

Demokratik sistemlerde iktidar, devletin tamamı değildir. Hükümetler seçimlerle göreve gelir ve yine seçimlerle değişebilir. Cumhuriyet ise bu siyasi değişimlerin gerçekleştiği anayasal çerçeveyi oluşturur.

Bu nedenle bir iktidarın çıkarlarını Cumhuriyetin çıkarlarıyla özdeşleştirmek ciddi bir yanılgıdır.

Bir kamu görevlisinin hukuka aykırı eylemi hakkında soruşturma yürütülmesi, o kişiye siyasi olarak karşı çıkmak anlamına gelmez. Aynı şekilde bir muhalif hakkındaki ciddi suç iddialarının araştırılması da tek başına siyasi baskı anlamına gelmez.

Önemli olan, her iki durumda da aynı hukuki ölçütlerin uygulanmasıdır.

Cumhuriyet savcısı, iktidarı rahatsız edecek diye bir soruşturmayı engellememeli; iktidarın istediği için de hukuki dayanağı olmayan bir soruşturmayı başlatmamalıdır.

Devlet görevlileri, seçilmiş yöneticiler ve siyasi partiler hukukun üstünde değildir. Ancak hiç kimse de yalnızca siyasi görüşü nedeniyle suçlu kabul edilemez.

Cumhuriyeti korumanın gerçek anlamı, siyasi tarafların değişmesinden etkilenmeyen bir hukuk düzenini yaşatmaktır.

 

Savcıların görevlerini yerine getirebilmesi için hangi güvenceler gerekir?

Sorun yalnızca kişisel cesaret meselesi değildir. Hukuk düzeni, doğru olanı yapmak isteyen savcıların görevlerini güvence içinde yerine getirebileceği biçimde kurulmalıdır.

1. Atama ve terfi süreçleri nesnel olmalı

Savcıların mesleki ilerlemeleri, hukuka bağlılıkları, mesleki yeterlilikleri ve performansları gibi önceden belirlenmiş ölçütlere dayanmalıdır. Siyasi yakınlık veya kişisel sadakat, mesleki değerlendirmelerde belirleyici olmamalıdır.

2. Hukuka aykırı müdahalelere karşı koruma sağlanmalı

Savcıların yürüttükleri soruşturmalar nedeniyle hukuka aykırı baskıya maruz kalmaları önlenmeli; görev değişikliği ve disiplin işlemleri keyfî müdahale aracı olarak kullanılmamalıdır.

3. Yargı kurumlarının hesap verebilirliği güçlendirilmeli

Bağımsızlık, denetimsizlik anlamına gelmez. Savcılık işlemleri kanuni usuller çerçevesinde yargısal denetime ve ilgili hukuki başvuru yollarına açık olmalıdır. Hatalı veya hukuka aykırı işlemler için etkili düzeltme mekanizmaları bulunmalıdır.

4. Kamu gücünün kötüye kullanılması etkili biçimde soruşturulmalı

Yolsuzluk, görevi kötüye kullanma ve kamu kaynaklarının hukuka aykırı kullanılması gibi iddialar, siyasi konumdan bağımsız olarak incelenmelidir. Soruşturmanın kapsamı ve yöntemi delillere dayanmalı, suçluluk kararı ise mahkemeye ait olmalıdır.

5. Savcıların mesleki etiği güçlendirilmeli

Savcılar, hukukun üstünlüğü, tarafsızlık, masumiyet karinesi ve temel haklar konusunda sürekli mesleki eğitim almalıdır. Kamuoyuna yapılan açıklamalarda kişilerin suçlu ilan edilmesinden kaçınılmalı, soruşturmanın gizliliği korunmalıdır.

Bu güvenceler, yalnızca savcıları korumak için değil, yurttaşların devlete duyduğu güveni güçlendirmek için de gereklidir.

 

Cumhuriyet savcısının cesareti kadar hukuk düzeninin gücü de önemlidir

Hukuk tarihinde, baskılara rağmen görevini yerine getiren hukukçuların önemi büyüktür. Ancak bir hukuk düzeninin işleyişi, yalnızca kişilerin cesaretine bırakılmamalıdır.

Doğru olanı yapan bir savcıyı koruyacak kurumlar bulunmalıdır. Hukuka aykırı davranan bir savcı hakkında da gerekli işlemleri yapabilecek bağımsız mekanizmalar kurulmalıdır.

Aksi takdirde adalet, kişilerin karakterine ve koşulların elverişliliğine bağlı hâle gelir.

Oysa Cumhuriyetin devamlılığı için gereken şey, kişilere bağlı bir adalet değil, kurallara bağlı bir hukuk düzenidir.

Cumhuriyet savcısının gücü, bir kişiyi cezalandırabilmesinden değil, kim olursa olsun hukuka uygun davranılmasını sağlayan sürecin bir parçası olmasından gelir.

 

Cumhuriyet, bağımsız hukukçularla güçlenir

Cumhuriyetin korunması, yalnızca belirli günlerde yapılan törenlerle, konuşmalarla veya sloganlarla sağlanamaz. Cumhuriyet, her gün hukuk kurallarının uygulanmasıyla, kamu gücünün denetlenmesiyle ve yurttaşların haklarının korunmasıyla yaşatılır.

Bu nedenle Cumhuriyet savcılarının bağımsızlığı, yalnızca yargı mensuplarını ilgilendiren mesleki bir konu değildir. Doğrudan doğruya toplumun adalet duygusunu ve devletin meşruiyetini ilgilendiren bir meseledir.

Cumhuriyet savcısı, siyasi iktidarın koruyucusu olmadığı gibi herhangi bir siyasi hareketin de aracı değildir. Onun sorumluluğu, kanunlar çerçevesinde kamu adına adaleti aramak ve hukukun üstünlüğünün gerçekleşmesine katkıda bulunmaktır.

Cumhuriyeti korumak, gerektiğinde güçlü olanın da hesap vermesini sağlayabilmek; güçsüz olanın da hakkını arayabileceği bir düzeni savunmaktır.

Çünkü Cumhuriyet, yönetenlerin hukuka bağlı olduğu; yurttaşların haklarının güvence altında bulunduğu ve hiç kimsenin kendisini hukukun üzerinde göremediği zaman gerçek anlamıyla yaşar.

Ve unutulmamalıdır: Cumhuriyet savcısının sadakati kişilere değil, hukuka; görevi siyasi çıkarları korumak değil, adaletin gerçekleşmesine hizmet etmektir. Cumhuriyetin güvencesi de tam olarak burada başlar.