Diziler Toplumu Nasıl Değiştiriyor?

 

Ekranda Anlatılan Hikâyeler, Hayatta Yaşanan Gerçekler.

 

Bir toplumun neye güldüğünü, neye öfkelendiğini, kimi kahraman ilan ettiğini ve hangi davranışları normal kabul ettiğini anlamak istiyorsanız yalnızca sokaklarına, okullarına ve siyasetçilerine bakmayın. Televizyon ekranlarına da bakın.

Çünkü diziler yalnızca boş zamanlarımızı dolduran eğlence araçları değildir. Onlar aynı zamanda değerlerimizi, beklentilerimizi, korkularımızı ve hayata bakışımızı etkileyen güçlü kültürel araçlardır.

Ekranda her akşam önümüze bir hayat modeli konuluyor. Bazen zenginliğin, bazen gücün, bazen intikamın, bazen de şiddetin hikâyesi anlatılıyor. Biz de koltuğumuza oturup bu hikâyeleri izliyoruz.

Peki, yalnızca izliyor muyuz?

Yoksa farkında olmadan izlediklerimizin bir bölümünü kendi hayatımıza mı taşıyoruz?

 

1. Şiddet, sıradan bir davranış biçimine dönüşebilir

Bazı dizilerde sorunların çözümü neredeyse daima tehditle, silahla, yumrukla veya intikamla sağlanıyor. Güçlü karakter, karşısındakini korkutan; haklı karakter ise çoğu zaman en sert karşılığı veren kişi olarak sunuluyor.

Şiddet uygulayan karakter karizmatik, zeki, cesur ve saygın gösterildiğinde, izleyiciye çelişkili bir mesaj verilebiliyor: Şiddet kötüdür ama güçlüyseniz işe yarar!

Elbette bir dizide şiddetin gösterilmesi, izleyicinin mutlaka şiddete yöneleceği anlamına gelmez. Ancak şiddetin sürekli tekrarlanması ve sonuçlarının yeterince sorgulanmaması, özellikle gelişme çağındaki izleyicilerin şiddete ilişkin algılarını etkileyebilir.

Düşünelim: Bir anlaşmazlığın konuşarak çözülmesine birkaç dakika, silahlı çatışmaya ise bütün bir bölüm ayrılıyorsa, senaryo bize hangi davranışın daha önemli olduğunu düşündürüyor?

Şiddeti anlatmak başka, şiddeti hayranlık uyandıran bir güç gösterisine dönüştürmek başkadır.

 

2. Para ve güç, insanın değer ölçüsü hâline geliyor

Bazı dizilerde lüks otomobiller, gösterişli villalar, pahalı kıyafetler ve sınırsız tüketim hayatın doğal bir parçası gibi sunuluyor. İnsanların değeri ise çoğu zaman sahip oldukları servet, bağlantılar ve nüfuz üzerinden ölçülüyor.

Çalışmak, üretmek, dürüst olmak ve dayanışma göstermek arka planda kalırken zenginlik, başarının tek ölçüsüymüş gibi algılanabiliyor.

Böylece insanın zihninde tehlikeli bir denklem oluşabiliyor: Zengin olmak başarılı olmaktır. Güçlü olmak haklı olmaktır. Yoksul olmak ise bir şeyleri başaramamış olmaktır.

Oysa insanın değeri banka hesabıyla ölçülemez. Bir öğretmenin yetiştirdiği öğrenciler, bir işçinin emeği, bir annenin özverisi, bir bilim insanının buluşu veya bir yurttaşın dürüstlüğü de toplumun gerçek zenginliğidir.

Televizyon ekranları bu değerleri görünmez kıldığında, toplumsal başarı anlayışımız da daralabilir.

 

3. Kadın ve erkek rolleri yeniden üretiliyor

Diziler, kadınların ve erkeklerin toplumdaki yerini nasıl algıladığımızı da etkileyebilir.

Kadının sürekli kıskanılan, kontrol edilen, fedakârlık yapmak zorunda bırakılan veya erkeğin hayatı üzerinden tanımlanan bir karakter olarak sunulması, geleneksel kalıpları güçlendirebilir.

Erkeğin ise duygularını göstermeyen, öfkesini kontrol edemeyen, ailesini baskıyla yöneten ve her durumda son sözü söyleyen kişi olarak yüceltilmesi, erkekliği yanlış bir güç anlayışıyla özdeşleştirebilir.

Oysa sevgi, sahip olmak değildir. Koruma, kontrol etmek değildir. Aile reisliği, başkalarının hayatı üzerinde sınırsız söz hakkına sahip olmak anlamına gelmez.

Kadın ve erkek arasındaki ilişkiyi sürekli kıskançlık, baskı, ihanet ve intikam üzerinden anlatmak, sağlıklı ilişkinin nasıl kurulacağına dair yanlış beklentiler oluşturabilir.

İnsanlar ekranda gördükleri her davranışı benimsemez. Ancak tekrar tekrar karşılaştıkları davranışları zamanla olağan kabul etme ihtimalleri vardır.

 

4. Aile içindeki sorunlar neden hep kavga ile çözülüyor?

Aile, toplumun en önemli kurumlarından biridir. Fakat bazı dizilerde aile hayatı neredeyse bitmeyen bir çatışma alanı olarak sunulur.

Yalanlar, sırlar, miras kavgaları, ihanetler, entrikalar ve bitmek bilmeyen hesaplaşmalar hikâyenin temel malzemesine dönüşür.

Elbette dizilerin ilgi çekmesi için çatışmaya ihtiyacı vardır. Sorun, çatışmanın gösterilmesi değil; sevginin, güvenin, sorumluluğun ve sağlıklı iletişimin sürekli ikinci plana itilmesidir.

Bir ailede sorunlar konuşularak çözülemiyorsa, herkes birbirini kandırıyorsa ve güç sahibi olan istediğini yaptırıyorsa, izleyiciye aile hayatı hakkında nasıl bir fikir veriliyor?

Belki de en önemli soru şudur: Televizyonda gördüğümüz aile ilişkileri, gerçek hayattaki ilişkilerimizden ne kadar farklı?

 

5. Diziler toplumsal adalet anlayışını nasıl etkiliyor?

Bazı hikâyelerde zengin ve güçlü kişiler hukukun üzerinde gibi gösterilir. Sorunlar mahkemelerle değil, kişisel bağlantılarla; adalet ise kurallarla değil, güçlü bir karakterin verdiği kararla sağlanır.

Böyle bir anlatı, farkında olmadan şu düşünceyi besleyebilir: Hukuk yavaş ve etkisizdir; gerçek adalet ancak güçlü birinin müdahalesiyle sağlanır.

Oysa hukuk devletinde adalet, bir kişinin merhametine veya öfkesine bırakılamaz. Hak aramak, kişisel intikam almakla aynı şey değildir.

Bir toplumda insanlar adaleti kurallarda değil de güçlü kişilerin insafında aramaya başlarsa, eşit yurttaşlık düşüncesi zarar görebilir.

Dizilerin burada önemli bir sorumluluğu vardır: Gücü yalnızca hayranlık uyandıran bir özellik olarak mı gösterecekler, yoksa gücün denetlenmesi gerektiğini de anlatacaklar mı?

 

6. Sürekli entrika, toplumun gerçek sorunlarını gölgede bırakıyor mu?

Bir ülkede işsizlik, yoksulluk, eğitimde fırsat eşitsizliği, çevre sorunları, yaşlılık, yalnızlık ve gelir dağılımındaki adaletsizlik gibi meseleler yaşanırken televizyon ekranlarının büyük bölümü bitmeyen kişisel hesaplaşmalarla dolabilir.

Burada mesele, dizilerin mutlaka toplumsal sorunları anlatması gerektiği değildir. İnsanların eğlenmeye, dinlenmeye ve hayal kurmaya da ihtiyacı vardır.

Ancak kültürel hayatımızın büyük bir bölümünü tüketim, lüks, aşk üçgenleri ve intikam hikâyeleri kapladığında, ortak sorunlarımızı konuşmaya ayırdığımız alan daralabilir.

Dizi izlemek insanı düşünmekten alıkoymaz. Fakat düşünmenin yerini yalnızca tüketmek aldığında, eğlence de sorgulanması gereken bir alışkanlığa dönüşebilir.

 

7. Her dizi zararlı mı? Elbette hayır!

Dizileri bütünüyle suçlamak kolaycılık olur. Çünkü aynı ekran, önyargıları besleyebildiği gibi onları sorgulamamıza da yardımcı olabilir.

İyi yazılmış bir dizi, toplumsal eşitsizlikleri görünür kılabilir; kadına yönelik şiddeti eleştirebilir; yoksulluğun insan hayatındaki etkilerini anlatabilir; geçmişle yüzleşmemizi sağlayabilir ve başkalarının yaşadıklarını anlamamıza yardımcı olabilir.

İnsan bazen bir kitapta bulamadığı soruyu bir karakterin hayatında bulabilir. Bazen hiç tanımadığı bir insanın acısını bir hikâye sayesinde anlayabilir.

Demek ki sorun dizilerin varlığı değil, nasıl hikâyeler anlattıkları ve bizim bu hikâyelerle nasıl ilişki kurduğumuzdur.

İzleyici de edilgen bir alıcı olmak zorunda değildir. İzlediğini sorgulayabilir, karakterlerin davranışlarını tartabilir ve anlatılanların gerçek hayatı ne ölçüde yansıttığını düşünebilir.

 

8. Asıl sorumluluk kimin?

Dizilerin toplum üzerindeki etkisini yalnızca senaristlere, yapımcılara veya televizyon kanallarına yükleyemeyiz. Çünkü televizyon da içinde bulunduğu toplumdan etkilenir.

İzleyici neyi izliyorsa yapımcılar o ilgiyi değerlendirebilir. Yapımcıların sunduğu içerikler de izleyicinin beklentilerini etkileyebilir. Böylece karşılıklı bir ilişki ortaya çıkar.

Bu nedenle sorumluluk paylaşılmalıdır:

• Senaristler ve yapımcılar, şiddeti, ayrımcılığı ve istismarı sorgulamadan yüceltmemeye özen göstermelidir.
• Televizyon kuruluşları, yalnızca izlenme oranlarını değil, yayınların toplumsal etkilerini de dikkate almalıdır.
• Aileler ve eğitimciler, özellikle çocuklarla birlikte izlenen içerikleri değerlendirmeli ve gerektiğinde bunlar üzerine konuşmalıdır.
• İzleyiciler, her anlatıyı gerçek hayatın doğal bir yansıması olarak kabul etmemeli; ekranda gördüklerini eleştirel bir gözle değerlendirmelidir.

Burada amaç sansür değil, sorumlu içerik üretimi ve bilinçli izleyiciliktir.

 

Ekrandaki hayat, bizim hayatımızı ne kadar belirliyor?

Televizyon dizileri tek başına bir toplumu değiştirmez. İnsanların davranışlarını aileleri, eğitimleri, ekonomik koşulları, çevreleri, kişisel deneyimleri ve içinde yaşadıkları kültür de şekillendirir.

Ancak diziler, milyonlarca insanın aynı hikâyelerle karşılaştığı güçlü bir kültürel alan oluşturur. Bu nedenle ekranda neyin normal, neyin başarılı, neyin güçlü ve neyin kabul edilebilir gösterildiği önemsiz değildir.

Bir toplum sürekli güçlü olanın kazandığını, zengin olanın değerli olduğunu, şiddetin sorunları çözdüğünü ve adaletin ancak kişisel intikamla sağlanabileceğini izlerse, bu anlatıların toplumsal düşünce üzerindeki etkisini sorgulamak zorundayız.

Belki de artık yalnızca şu soruyu sormamalıyız: “Bu dizi kaç reyting aldı?”

Şunu da sormalıyız: “Bu dizi bize insan, hayat, ahlak ve toplum hakkında ne anlatıyor?”

Çünkü ekran karşısında geçirdiğimiz saatler yalnızca zamanımızı tüketmez. Bazen düşüncelerimizi de biçimlendirir.

Ve unutmayalım: Bir toplumun geleceği yalnızca okullarında, meclisinde ve sokaklarında değil; her akşam milyonlarca insanın karşısına çıkan hikâyelerde de tartışılır.

Ekranlar bize yalnızca bir hayat göstermemeli; gösterdikleri hayat üzerine düşünmemizi de sağlamalıdır.