Emeklilik Dinlenme Hakkıdır, Geçim Mücadelesi Değil!

 

Bir ömür çalışmış insanın, yaşlılığında yeniden iş aramak zorunda kalması yalnızca ekonomik bir sorun değil, toplumsal bir adalet meselesidir.

İnsan ömrünün bir bölümü çalışarak geçer. Sabahın erken saatlerinde evinden çıkar, ailesinin geçimini sağlamak için emek verir, vergisini öder, çocuklarını yetiştirir ve ülkesinin üretimine katkıda bulunur. Yıllar geçer; saçları ağarır, bedeni yorulur, çalışma hayatının yükü omuzlarında birikir. Sonunda emekli olur.

İşte o gün, insanın kendisine, ailesine, dostlarına ve yıllardır ertelediği hayallerine zaman ayırabileceği günlerin başlaması beklenir.

 

Peki, gerçekte ne oluyor?

Yıllarca çalışmış bir insan, emekli olduktan sonra da geçinebilmek için iş arıyor. Kimi güvenlik görevlisi oluyor, kimi apartman temizliyor, kimi pazarda tezgâh açıyor, kimi de bütün gün ayakta durarak birkaç kuruş daha kazanmanın mücadelesini veriyor.

Üstelik bunu çoğu zaman çalışmayı sevdiği için değil, çalışmadan yaşayamadığı için yapıyor.

Bir insanın ömrünü çalışarak geçirdikten sonra dinlenebilmek yerine yeniden geçim mücadelesine mahkûm edilmesi, üzerinde düşünmemiz gereken ciddi bir toplumsal sorundur.

 

Emekli olmak neden yoksulluktan kurtulmak anlamına gelmiyor?

Emeklilik, çalışma hayatında geçirilen yılların ardından kazanılmış bir haktır. Emekli aylığı da bir lütuf değil, kişinin çalışma yaşamı boyunca ödediği primlerin ve sosyal güvenlik sistemine yaptığı katkıların karşılığında elde ettiği gelirdir.

Ancak emekli aylığı temel ihtiyaçları karşılamaya yetmediğinde bu hakkın anlamı zayıflar.

Kira, elektrik, su, doğal gaz, mutfak masrafları, ulaşım ve ilaç giderleri… Bunların hiçbiri emekli olduğumuzda ortadan kalkmıyor. İnsan yaşlandıkça bazı sağlık ve bakım ihtiyaçları da artabiliyor.

Gelir bu giderlerin gerisinde kaldığında emekli, hayatını sürdürebilmek için yeniden çalışmak zorunda kalıyor.

Burada önemli bir ayrım var: Çalışmak isteyen emekliyle, çalışmadan geçinemediği için çalışmak zorunda kalan emekli aynı durumda değildir.

Birincisi, çalışmayı bir tercih olarak yapabilir. İkincisi ise ekonomik koşulların dayattığı bir zorunlulukla karşı karşıyadır.

Sorun, yaşlı insanların çalışması değildir. Sorun, dinlenme hakkını kullanabilmek için yeterli gelire sahip olmamalarıdır.

 

Yaşlılık, ikinci bir çalışma hayatına mahkûm edilmemeli

Gençlik yıllarında insanın önünde daha fazla seçenek vardır. Meslek değiştirebilir, yeni bir iş öğrenebilir, farklı alanlarda çalışabilir. Yaş ilerledikçe ise fiziksel güç azalabilir, kronik hastalıklar ortaya çıkabilir ve çalışma koşullarına uyum sağlamak zorlaşabilir.

Buna rağmen geçim sıkıntısı yaşayan birçok yaşlı insan, bedeninin sınırlarını zorlamak pahasına çalışmayı sürdürür.

Düşünün…

Yetmişini, seksenini geçmiş bir insan, sabah evinden çıkarken dinlenmiş ve huzurlu bir gün geçirmek için değil, akşam eve ekmek götürebilmek için yola çıkıyorsa burada yalnızca bireysel bir yoksulluk hikâyesi yoktur.

Burada sosyal güvenlik sisteminin, gelir dağılımının ve toplumun yaşlılara karşı sorumluluğunun da sorgulanması gerekir.

Yaşlılık, insanın değerini kaybettiği bir dönem değildir. Tam tersine, birikiminin, deneyiminin ve yaşam boyunca verdiği emeğin saygıyla karşılanması gereken bir dönemdir.

Bir insanın çalışma gücü azaldığında yaşam hakkı da daralmamalıdır.

 

Emekli neden hâlâ geçim hesabı yapmak zorunda?

Emekliliğini planlayan bir insan, yıllarca ödediği primlerin karşılığında yaşlılığında ne kadar gelir elde edeceğini bilmek ister. Ancak emeklilikteki gelirinin temel ihtiyaçlarını karşılayıp karşılayamayacağı belirsizse geleceğini güvenle planlayamaz.

Bugün birçok emeklinin zihnini şu sorular meşgul ediyor:

• Ay sonuna kadar param yetecek mi?
• Beklenmedik bir sağlık gideri çıkarsa ne yapacağım?
• Çocuğuma veya torunuma destek olabilecek miyim?
• Kiram artarsa nerede yaşayacağım?
• Çalışamaz hâle gelirsem geçimimi nasıl sağlayacağım?

Bu sorular, insanın yaşlılığını huzur içinde yaşamasını zorlaştırır.

Üstelik yoksulluk yalnızca satın alma gücünü azaltmaz. İnsanların sosyal hayattan uzaklaşmasına, ihtiyaçlarını ertelemesine ve kendilerini başkalarına karşı mahcup hissetmesine de neden olabilir.

Emekli, bazen arkadaşlarıyla bir çay içmenin, torununa bir hediye almanın veya ailesiyle dışarıda yemek yemenin hesabını yapmak zorunda kalır.

Oysa insan, hayatının son döneminde yalnızca hayatta kalmayı değil, hayatın tadını çıkarmayı da hak eder.

 

Bu bir kişisel başarısızlık değil, toplumsal sorumluluktur

Yaşlı emeklilerin geçinememesini yalnızca tasarruf yapamamalarına veya yeterince çalışmamış olmalarına bağlamak kolaydır.

Ancak herkesin çalışma hayatı, ücret düzeyi, prim ödeme süresi ve aile sorumlulukları aynı değildir. Herkesin emeklilik öncesinde birikim yapma imkânı da bulunmaz.

Düşük ücretle çalışan, ailesini geçindiren, çocuklarını okutan ve kazandığının büyük bölümünü temel ihtiyaçlarına harcayan bir insanın emeklilik döneminde önemli bir servet biriktirmesi beklenemez.

Üstelik insanın yaşamı boyunca karşılaştığı ekonomik krizler, işsizlik dönemleri ve sağlık sorunları da geleceğe yönelik birikim yapmasını engelleyebilir.

Bu nedenle yaşlılıkta yoksulluğu yalnızca bireysel tercihlerle açıklamak doğru değildir.

Bir toplumun gelişmişliği, yalnızca zenginlerinin servetiyle veya ekonomisinin büyüklüğüyle ölçülmez. O toplumun, çalışma gücü azalan ve artık kendisini eskisi kadar kolay geçindiremeyen insanlarına nasıl davrandığı da önemlidir.

Gerçek sosyal devlet, insanları çalışabildikleri sürece koruyan değil, çalışamadıkları zaman da onurlu bir yaşam sürmelerini sağlayan devlettir.

 

Gençler iş ararken yaşlılar da çalışmak zorunda kalıyorsa…

Bu mesele, kuşaklar arasındaki ilişki bakımından da dikkatle ele alınmalıdır.

Bir tarafta iş bulmakta zorlanan gençler, diğer tarafta emekli olduğu hâlde geçinemediği için yeniden iş arayan yaşlılar bulunuyor.

Elbette emeklilerin çalışması ile gençlerin işsizliği arasında her durumda doğrudan bir ilişki kurmak doğru değildir. Ekonomide iş imkânlarının sayısını belirleyen pek çok faktör vardır.

Ancak yaşlıların geçinebilmek için çalışmak zorunda kalması, gençlerin iş bulma sorunlarının da devam etmesi, toplumun istihdam ve gelir politikalarını birlikte değerlendirmesini gerektirir.

Emeklilerin insanca yaşayabilecekleri bir gelire sahip olması, onların çalışma hayatından tamamen çekilmeye zorlanması anlamına gelmez. Çalışmak isteyen yaşlıların deneyimlerinden yararlanılmalı; çalışmak istemeyen veya çalışamayacak durumda olanların da geçim güvencesi korunmalıdır.

Asıl amaç, hiçbir insanın yaşından dolayı dışlanmadığı ve hiçbir insanın yoksulluk nedeniyle bedeninin sınırlarını zorlamak zorunda kalmadığı bir düzen kurmaktır.

 

Emekli Yoksulluğuna Karşı Somut Çözüm Önerileri

Yaşlı emeklilerin çalışmak zorunda kalmasını önlemek için yalnızca emekli aylıklarına zam yapmak yeterli değildir. Gelir, barınma, sağlık ve sosyal güvenlik politikalarının birlikte ele alınması gerekir.

Çözümün temel ilkesi şudur: Hiçbir emekli, temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için yaşına ve sağlık durumuna rağmen çalışmak zorunda bırakılmamalıdır.

 

Peki, bu hedefe nasıl ulaşabiliriz?

1. En düşük emekli aylığı için açık bir geçim ölçütü belirlenmeli

Emekli aylıklarının artırılması konusunda siyasi kararların yanı sıra nesnel ve denetlenebilir ölçütler kullanılmalıdır.

TÜİK'in enflasyon verileri yanında gıda, kira, enerji ve sağlık giderlerini içeren bağımsız bir emekli geçim endeksi hazırlanmalı.

En düşük emekli aylığı, tek başına yaşayan bir emeklinin temel ihtiyaçlarını karşılayabileceği bir düzeye ulaşmayı hedeflemeli.

Emekli aylıklarının alım gücü üç ayda bir kamuoyuna açıklanmalı; fiyat artışları karşısında oluşan kayıplar için düzenli güncelleme mekanizması kurulmalı.

Prim günleri ve çalışma kazançları nedeniyle farklı aylık alan emeklilerin hakları korunurken, yetersiz geliri olanlara gelir desteği sağlanmalı.

Burada önemli olan, herkese aynı tutarı vermek değil, hiç kimsenin temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak kadar düşük bir gelirle baş başa bırakılmamasıdır.

 

2. Düşük gelirli emekliler için hedefli gelir desteği oluşturulmalı

Emeklilerin tamamı aynı ekonomik koşullarda yaşamıyor. Evi kendisine ait olan bir emekliyle yüksek kira ödeyen emeklinin giderleri aynı değil. Düzenli bakım ihtiyacı olan bir kişinin masrafları da farklı.

Bu nedenle Sosyal Güvenlik Kurumu ve sosyal yardım kurumları arasında, kişisel verilerin korunmasına uygun bir değerlendirme sistemi kurulmalı.

Sistem şu ölçütleri dikkate almalı:

Hanenin toplam geliri ve kişi başına düşen gelir.

Kira ve zorunlu barınma giderleri.

Sağlık, bakım ve engellilik nedeniyle ortaya çıkan zorunlu harcamalar.

Hanede başka gelir sahibi bulunup bulunmadığı.

Belirlenen gelir eşiğinin altında kalan emeklilere aylık gelir tamamlayıcı destek verilmeli. Bu destek, kişinin gelirindeki artışla bir anda kesilmek yerine kademeli azaltılmalı; böylece destek alan kişinin çalışması veya ek gelir elde etmesi cezalandırılmamalı.

Başvurular e-Devlet üzerinden yapılabilmeli; dijital araçları kullanamayan yaşlılar için belediyelerde ve sosyal hizmet merkezlerinde yüz yüze başvuru imkânı bulunmalı.

 

3. Kirada yaşayan emekliler için özel bir barınma programı başlatılmalı

Emekli yoksulluğunun en önemli nedenlerinden biri, gelirin büyük bölümünün kiraya gitmesidir.

Bunun için üç somut uygulama geliştirilebilir:

Birincisi: Geliri belirlenen sınırın altında kalan kiracı emeklilere, gerçek kira gideri ve yaşadıkları bölgedeki makul kira düzeyi dikkate alınarak kira desteği verilmeli.

İkincisi: Belediyeler ve ilgili kamu kurumları, yaşlıların erişimine uygun, asansörlü ve sağlık hizmetlerine yakın sosyal kiralık konutlar üretmeli. Bu konutlar satılmak yerine uzun süreli, güvenceli kiralama modeliyle sunulmalı.

Üçüncüsü: Yalnız yaşayan ve konutu bulunmayan yaşlılar için öncelikli yerleştirme ölçütleri oluşturulmalı.

Bu programın başarısı, kaç konut üretildiği kadar kaç emeklinin barınma giderinin gelirine oranla azaltıldığıyla da ölçülmeli.

 

4. Sağlık ve bakım giderleri emeklinin bütçesini tüketmemeli

Yaş ilerledikçe ilaç, muayene, ulaşım, evde bakım ve yardımcı cihaz giderleri artabilir.

Bu nedenle: Düşük gelirli emeklilerin zorunlu sağlık harcamalarındaki katkı payları, mevzuat çerçevesinde gelir durumlarına göre azaltılmalı veya kaldırılmalı.

Evde bakım ihtiyacı olan yaşlılar için belediyeler ve sosyal hizmet kurumları düzenli bakım, ev temizliği ve kişisel destek hizmetleri sunmalı.

Hastaneye ulaşmakta zorlanan yaşlılara, özellikle hareket kısıtlılığı bulunanlara, randevulu sağlık ulaşımı sağlanmalı.

Bakıma muhtaç yaşlıların ailelerine eğitim, danışmanlık ve uygun sosyal destek verilmeli.

Böylece emekli, temel sağlık ihtiyacını karşılamak ile mutfak masrafını ödemek arasında seçim yapmak zorunda kalmamalı.

 

5. Emeklinin çalışması bir zorunluluk değil, tercih olmalı

Çalışmak isteyen emeklilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. Ancak emeklilerin ucuz iş gücü olarak kullanılmasının da önüne geçilmeli.

Bunun için:

Çalışmak isteyen emeklilere sağlık durumlarına uygun, yarı zamanlı ve esnek çalışma imkânları sunulmalı.

İşverenlerin yaşlı çalışanlara yönelik ayrımcılık yapmasını önleyecek denetimler güçlendirilmeli.

İş sağlığı ve güvenliği kuralları yaşlı çalışanların ihtiyaçları dikkate alınarak uygulanmalı.

Emekli aylığı ile çalışma gelirinin birlikte alınmasına ilişkin kurallar açık, öngörülebilir ve adil olmalı; çalışmanın sosyal güvenlik haklarına etkisi anlaşılır biçimde açıklanmalı.

Çalışamayacak durumda olan emekliler için gelir güvencesi, çalışabilenlerin istihdamından bağımsız olarak sağlanmalı.

Bir emeklinin çalışması topluma katkı sunma isteğinden kaynaklanıyorsa desteklenebilir. Fakat ilaç alabilmek veya kirasını ödeyebilmek için çalışmak zorundaysa çözülmesi gereken mesele, onun çalışma isteği değil, geçim güvencesinin yetersizliğidir.

 

6. Emeklilik sisteminin finansmanı şeffaf biçimde açıklanmalı

Emekli aylıklarının sürdürülebilir biçimde artırılabilmesi için sosyal güvenlik sisteminin gelir ve giderleri açıkça ortaya konulmalıdır.

Her yıl kamuoyuna şu bilgileri içeren bir rapor sunulmalı:

Sosyal güvenlik prim gelirleri ve emeklilik harcamaları.

Devlet katkılarının tutarı ve kullanım alanları.

Kayıt dışı istihdamla mücadele sonucunda elde edilen gelir.

Emekli aylıklarının satın alma gücündeki değişim.

Emeklilik sisteminin orta ve uzun vadeli finansman projeksiyonları.

Kayıt dışı istihdamın azaltılması, primlerin eksiksiz tahsil edilmesi ve sosyal güvenlik kaynaklarının etkili kullanılması öncelikli olmalı.

Bütçe imkânları ve finansman seçenekleri açıkça değerlendirilerek emeklilere verilen sözlerin nasıl karşılanacağı gösterilmeli. Böylece sosyal politikalar yalnızca vaatlerden ibaret kalmamalı, sürdürülebilir bir mali plana dayanmalı.

 

7. Çözümün takvimi ve başarı ölçütleri önceden açıklanmalı

Emekli yoksulluğuyla mücadele için hükümet, TBMM, SGK ve yerel yönetimler görev alanlarına uygun, ortak bir eylem planı hazırlamalı.

Bu hedefler yalnızca kurumların kendi faaliyet raporlarıyla değil, bağımsız değerlendirmeler ve kamuya açık verilerle de denetlenmeli.

Başarı, yapılan açıklamaların veya dağıtılan yardımların sayısıyla değil, yaşlı emeklilerin yaşam koşullarındaki gerçek iyileşmeyle ölçülmeli.

 

Emekliye yardım değil, güvence sağlanmalı

Yaşlı emeklilerin geçim sıkıntısı, birkaç sosyal yardım programıyla çözülebilecek kadar basit değildir. Kalıcı çözüm; yeterli emeklilik geliri, erişilebilir barınma, sağlık ve bakım hizmetleri ile şeffaf bir sosyal güvenlik sisteminin birlikte işlemesini gerektirir.

Elbette bu politikaların maliyeti hesaplanmalı, kaynakları gösterilmeli ve uygulamaları denetlenmelidir. Ancak maliyet hesabı yapılırken yoksulluğun insan hayatında yarattığı bedel de unutulmamalıdır.

Yıllarca çalışmış bir insanın yaşlılığında geçinememesi, yalnızca kendi sorunu olarak görülemez. Bu, sosyal güvenliğin ne ölçüde işlediğiyle ve toplumsal kaynakların nasıl paylaşıldığıyla ilgilidir.

Emeklilik, insanın çalışma gücü azaldığı için yoksulluğa düşeceği bir dönem değil; geçmişte verdiği emeğin karşılığında insanca yaşayabileceği bir güvence dönemi olmalıdır.

Bir ülkenin gerçek başarısı, yalnızca ne kadar ürettiğiyle değil, ürettiği değerin içinde ömrünü çalışarak geçirmiş insanlara nasıl bir yaşam sunduğuyla da ölçülür.

Çözümün ilk adımı, yaşlı emeklilerin geçim mücadelesini olağan kabul etmekten vazgeçmektir. İkinci adım ise bu sorunu ölçülebilir hedefler, açık finansman ve hesap verebilir uygulamalarla çözmeye başlamaktır.

 

Bir ömrün sonunda insan ne ister?

İnsan seksen yaşına geldiğinde çoğu zaman hayattan büyük şeyler beklemez.

Sağlığı elverdiğince yürümek, eşiyle bir çay içmek, çocuklarıyla ve torunlarıyla vakit geçirmek, dostlarıyla sohbet etmek, geçmişini huzurla hatırlamak ister.

Belki yıllardır ertelediği bir kitabı okumak, deniz kıyısında oturmak veya hiçbir yere yetişmek zorunda olmadan güzel bir gün geçirmek…

Bunlar lüks değildir. İnsanca bir yaşamın parçalarıdır.

Fakat geçim sıkıntısı insanın yakasını bırakmıyorsa bütün bu küçük mutluluklar bile ertelenir. Emeklilik, özgürleşme dönemi olmaktan çıkar; bir sonraki ayı çıkarabilme mücadelesine dönüşür.

İşte asıl üzücü olan budur.

Bir insanın gençliğini emeğiyle geçirmesi anlaşılabilir. Fakat yaşlılığında da bütün hayatını geçim kaygısıyla geçirmek zorunda kalması, üzerinde durulması gereken bir adaletsizliktir.

 

Emeklilik bir lütuf değil, kazanılmış bir haktır

Bir toplum, yaşlılarına yalnızca geçmişte yaptıkları hizmetler için teşekkür ederek sorumluluğunu yerine getirmiş olmaz.

Teşekkür etmek güzeldir; fakat teşekkürün insanın kirasını ödemediğini, mutfağını doldurmadığını ve sağlık giderlerini karşılamadığını da bilmek gerekir.

Yıllarca çalışmış insanlara saygı duymak, onların geçim koşullarını güvence altına almakla anlam kazanır.

Emeklilik, insanın üretime katkısının sona erdiği anlamına gelmez. İnsan emekli olduktan sonra da ailesine, çevresine ve topluma katkıda bulunabilir. Ancak bu katkı, yoksulluk korkusuyla değil, kendi isteğiyle gerçekleşebilmelidir.

Bir ülkede yaşlı insanlar çalışmak zorunda kalıyor diye onları çalıştıkları için suçlayamayız. Onların deneyimlerini ve çalışma isteklerini de küçümseyemeyiz. Fakat çalışmadan geçinemedikleri için çalışmak zorunda kalmalarını normal kabul edemeyiz.

Çünkü mesele, yaşlıların çalışıp çalışmaması değildir. Mesele, yıllarca emek vermiş bir insanın hayatının son döneminde nasıl yaşayabildiğidir.

Bir insanın değerini, kaç yaşına kadar çalışabildiğiyle ölçemeyiz. Bir toplumun adaletini de yaşlılarına ne kadar dayanabildikleri üzerinden değerlendiremeyiz.

Emeklilik, insanın ömrünün geri kalanını geçim korkusuyla tüketmesi değil, yılların emeğinin karşılığında biraz olsun huzur bulabilmesidir.

Ve kendimize şu soruyu sormalıyız: Bir insan, ömrünü çalışarak geçirmişse yaşlılığında dinlenebilmek için daha ne yapmış olmalıdır?