İki Satırdan Fazla Okumayan Bir Toplum Ne Kadar Gelişebilir?

 

Okumayan insan yalnızca bilgisiz kalmaz; başkalarının düşünceleriyle yaşamaya, başkalarının kararlarıyla yönetilmeye ve başkalarının çizdiği sınırlar içinde düşünmeye de mahkûm olabilir.

Bir toplumun gelişmişliğini yalnızca yollarıyla, köprüleriyle, gökdelenleriyle, otomobilleriyle veya kişi başına düşen geliriyle ölçebilir miyiz? Peki ya o toplumun insanları okumuyorsa, okuduğunu anlamıyorsa, duyduğu her söze inanıyor ve hiçbir şeyi sorgulamıyorsa?

İşte asıl mesele burada başlıyor.

Bugün birçok insan uzun bir yazıyı okumaya sabredemiyor. Bir konunun ayrıntılarını öğrenmek yerine başlığını okuyor, birkaç cümleye bakıyor ve hemen kararını veriyor. Bir haberi araştırmak yerine sosyal medyada karşısına çıkan kısa bir paylaşımı yeterli buluyor. Bir düşünceyi anlamaya çalışmak yerine, kendi görüşüne uygun olup olmadığına bakıyor.

İki satır okuyor, hükmünü veriyor.

Peki, iki satırla düşünmeye alışmış bir toplum, hayatın karmaşık sorunlarını nasıl çözebilir?

 

Okumayan insan, düşünmekten de uzaklaşır mı?

Okumak, yalnızca kelimeleri gözden geçirmek değildir. Okumak; anlamak, karşılaştırmak, sorgulamak ve zihnimizde yeni bağlantılar kurmaktır.

Bir kitap bize yalnızca bilgi vermez. Başka insanların hayatlarını, farklı toplumların deneyimlerini, tarihin hatalarını ve insan doğasının çelişkilerini de gösterir.

Okuyan insan, kendi düşüncesinin tek doğru olmayabileceğini öğrenir. Bir olayın farklı nedenleri olabileceğini görür. Bir iddiayı kabul etmeden önce kanıtını arar.

Okumayan insan ise düşüncelerini çoğu zaman çevresinden duyduklarıyla, alışkanlıklarıyla ve önyargılarıyla sınırlar.

Elbette az okuyan herkes düşünemez, çok okuyan herkes de doğru düşünür diyemeyiz. Ancak düzenli ve nitelikli okuma, insanın bilgiye ulaşma, farklı görüşleri değerlendirme ve kendi düşüncesini sınama becerisini geliştiren en önemli araçlardan biridir.

Okumak insanı mutlaka haklı çıkarmaz; ama neden haklı olduğunu sorgulamayı öğretir.

 

İki satırlık bilgiyle ülke yönetilir mi?

Bir ülkenin ekonomisini anlamak için birkaç slogan yeterli midir? İşsizliğin nedenlerini, enflasyonun sonuçlarını veya gelir dağılımındaki adaletsizliği yalnızca bir sosyal medya paylaşımıyla açıklayabilir miyiz?

Eğitim sisteminin sorunlarını, hukukun işleyişini, uluslararası ilişkileri veya tarihsel olayları birkaç cümleye sığdırabilir miyiz?

Elbette karmaşık konular kısa ve anlaşılır biçimde anlatılabilir. Ancak kısa anlatım ile yüzeysel düşünme aynı şey değildir.

Sorun, insanların kısa yazılar okuması değil; kısa yazıların bütün gerçeği temsil ettiğine inanmasıdır.

Bir başlığı okuyup karar veren insan, haberin devamında ne yazdığını bilmez. Bir konuşmanın yalnızca kendisine gösterilen bölümünü izleyen kişi, bağlamı kaçırabilir. Bir siyasi liderin iddiasını araştırmadan benimseyen seçmen, kendi kararını başkasının yönlendirmesine bırakabilir.

Böylece bilgiye sahip olduğunu düşünen, ama gerçekte yalnızca bilgi kırıntılarıyla hareket eden bir toplum ortaya çıkar.

Bu toplumda tartışmalar çoğalabilir, sesler yükselebilir, insanlar birbirlerini suçlayabilir. Fakat sorunların nedenleri ve çözümleri üzerinde derinlemesine düşünmek giderek zorlaşır.

Çünkü tartışmak başka, anlamak başkadır.

 

Okumayan toplumun en büyük kaybı sorgulama yeteneğidir

Demokrasinin sağlıklı işlemesi için yalnızca seçim yapmak yeterli değildir. Yurttaşların siyasi vaatleri değerlendirebilmesi, kamu yönetimini denetleyebilmesi ve gerektiğinde kendi destekledikleri kişileri de eleştirebilmesi gerekir.

Bunun için bilgiye ihtiyaç vardır. Bilgiyi değerlendirmek için de okuma, anlama ve sorgulama becerileri önemlidir.

Okumayan ve araştırmayan bir toplumda sloganlar, somut programların önüne geçebilir. Kişiler, düşüncelerin içeriğinden çok onları söyleyen insanların kimliğine önem verebilir.

Bir siyasi liderin söylediği söz, doğruluğu araştırılmadan kabul edilebilir. Bir iddia, yalnızca kişinin dünya görüşüne uygun olduğu için gerçek sanılabilir. Yanlış olduğu ortaya çıktığında bile insanlar fikirlerini değiştirmek yerine yanlışı savunmaya devam edebilir.

Bu durum yalnızca siyasette görülmez. Sağlıkta, ekonomide, aile ilişkilerinde ve gündelik yaşamda da karşımıza çıkar.

Bilgiye ulaşmanın bu kadar kolaylaştığı bir çağda asıl sorun, bilgi bulamamak değil; doğru bilgiyle yanlış bilgiyi birbirinden ayırabilmektir.

Sorgulamayan insanı yanıltmak kolaydır; sorgulamayan kalabalıkları yönlendirmek ise çok daha kolay olabilir.

 

Sosyal medya bize bilgi mi veriyor, dikkatimizi mi tüketiyor?

Teknoloji, bilgiye erişimi hiç olmadığı kadar kolaylaştırdı. Artık dünyanın önde gelen üniversitelerinin yayınlarına, kitaplara, belgesellere ve bilimsel açıklamalara ulaşmak mümkün.

Ancak aynı teknoloji, dikkatimizi sürekli başka bir yere çeken bir ortam da oluşturdu.

Bir haberin ardından başka bir video, onun ardından eğlenceli bir görüntü, sonra tartışmalı bir paylaşım…

İnsan bir konuyu anlamaya fırsat bulamadan diğerine geçiyor. Bilgi tüketiyor, ama öğrendiklerini zihninde birleştiremiyor.

Sosyal medyada geçirilen zamanın tamamı elbette boşa harcanmış değildir. Orada öğrenmek, tartışmak ve üretmek de mümkündür. Sorun, sürekli içerik tüketmenin düşünmenin yerini almasıdır.

Bir insan gün boyunca yüzlerce paylaşım görebilir, ama akşam olduğunda öğrendiği yeni bir şeyi açıklamakta zorlanabilir.

Çünkü görmek, okumak değildir. Okumak, anlamak değildir. Anlamak da her zaman öğrenmek anlamına gelmez.

Öğrenmek, bilgiyi zihinde işlemek ve gerektiğinde kullanabilmektir.

 

Bir toplumun gelişmesi için ne yapmalıyız?

Okuma alışkanlığı yalnızca bireyin iradesine bırakılamaz. Ailenin, okulun, medyanın ve kamu kurumlarının da sorumluluğu vardır.

Ailede: Çocuklara yalnızca ders çalışmaları söylenmemeli; evde kitap okuma ve okunanlar üzerine konuşma alışkanlığı geliştirilmelidir. Çocukların sorularına kızmak yerine onları soru sormaya teşvik etmek gerekir.

Okulda: Öğrenciler yalnızca ezberledikleri bilgileri tekrar etmeye değil, okuduklarını anlamaya, farklı kaynakları karşılaştırmaya ve kendi düşüncelerini gerekçelendirmeye yönlendirilmelidir.

Kütüphanelerde: Her yaştan insanın ücretsiz veya kolay erişilebilir kitaplara ulaşması sağlanmalı; yerel yönetimler mahalle kütüphanelerini, okuma gruplarını ve söyleşileri yaygınlaştırmalıdır.

Medyada: Kısa içeriklerin yanında ayrıntılı, kaynaklı ve açıklayıcı yayınlara da yer verilmelidir. Yanlış bilgi yayıldığında doğrulama çalışmaları görünür olmalıdır.

Bireysel yaşamda: Her gün kısa bir süreyi bile düzenli okumaya ayırmak, okunanlar üzerine düşünmek ve farklı görüşleri incelemek önemli bir başlangıçtır.

Burada hedef herkesi aynı tür kitapları okumaya zorlamak değildir. Amaç, insanların kendi meraklarının peşinden gidebildiği, bilgiye ulaşabildiği ve düşüncelerini özgürce geliştirebildiği bir kültür oluşturmaktır.

 

Gelişmişlik, yalnızca sahip olduklarımızla değil, düşünebildiklerimizle ölçülür

Bir toplumun ekonomik olarak büyümesi mümkündür. Yeni yollar, büyük binalar ve modern tesisler inşa edilebilir. Teknolojik araçlar yaygınlaşabilir, iletişim hızlanabilir.

Ancak bütün bunlar, insanların düşünme ve sorgulama yeteneklerinin de aynı ölçüde geliştiğini kendiliğinden göstermez.

Gerçek gelişmişlik, insanın yalnızca daha fazla tüketebilmesi değil; daha iyi anlayabilmesi, daha doğru karar verebilmesi ve başkalarının haklarına daha fazla saygı gösterebilmesidir.

Okumak, bütün sorunları tek başına çözmez. Fakat sorunları doğru tanımlayabilmek, nedenlerini araştırabilmek ve kalıcı çözümler geliştirebilmek için güçlü bir temel oluşturur.

Bir toplumun insanları okumuyorsa, tarihinden ders çıkarmakta, siyasi tercihlerini bilinçli biçimde yapmakta ve yanlış bilgilerin etkisinden korunmakta zorlanabilir.

Bu nedenle mesele yalnızca kitap sayısı veya okunan sayfa sayısı değildir. Mesele, okuduklarımızın düşünme biçimimizi nasıl değiştirdiğidir.

İki satır okuyup bütün dünyayı anladığını sanan insanla, yüzlerce sayfa okuduğu hâlde hiçbir şeyi sorgulamayan insan arasında önemli bir fark olmayabilir. Her ikisi de düşünmeyi öğrenmek yerine, kendi inançlarını doğrulayacak şeyleri arıyor olabilir.

Önemli olan çok okumak kadar doğru sorular sormak, farklı düşüncelere açık olmak ve gerektiğinde yanıldığını kabul edebilmektir.

Bir toplumun geleceğini yalnızca ne kadar bildiği değil, bilmediğini öğrenmeye ne kadar istekli olduğu belirler.

Ve sonunda kendimize şu soruyu sormalıyız: İki satırdan fazlasını okumaya sabrımız yoksa, bir ülkenin sorunlarını anlamaya, çözmeye ve geleceğini kurmaya ne kadar sabrımız olabilir?