Ah İstanbul.

 

Ah İstanbul, Ah İstanbul.

19. yüzyılın sonlarında, Londra ve Paris'in modern kentleşme ölçütleri içinde serpilip gelişmeye başladığı “Belle Epoque” dönemi başlamadan önce, dünyada metropol niteliğine sahip tek şehrin İstanbul olduğu söylenir.

Bilinen en eski insan yerleşimlerini barındıran İstanbul, kıtaları, coğrafyaları, uygarlıkları, kültürleri yüzyıllardır buluşturan, kaynaştıran, hemhal eden bir şehir olarak, doğrusu bu sıfatı fazlasıyla hak eder. İmparatorluklar başkenti İstanbul, Byzantion'dan başlayıp Konstanstinopolis'e ve günümüze kadar uzanan iki binyılı aşkın tarihsel süreçte, Akdeniz, Ortadoğu ve Avrasya coğrafyasının kaderini belirleyen siyasi merkezdir. Bu özelliğinden kaynaklanan çekim gücüyle adeta beşerî mıknatıs haline gelmiş, kendine özgü bir kozmopolit kent kültürü yaratmıştır. İpek Yolu'nun son durağı İstanbul, günümüzde küresel ekonomiye dönüşen dünya ticaretinin tarihteki en önemli merkezlerinden biridir; her dönemde ekonomik dinamo olmuştur.

Bütün bunları mümkün kılan kadim liman şehri İstanbul ise, birçok farklı alanda olduğu gibi, meyhane ve rakı tarihinin izini sürenleri de cömertçe cesaretlendiren eşsiz bir kültürel hazinedir. Osmanlılar şehri aldığında İstanbul meyhaneleri çoktan dünya çapında efsane olmuştu. Özellikle Galata limanındaki meyhaneler, şarapları meyhaneler, şarapları ve sakileriyle ünlüydü. 16. yüzyıl yazarlarından Kastamonulu Latifî'ye göre, "Galata demek meyhane demektir." Ayrıca Galata'nın karşı kıyısındaki Tahtakale çevresinde yoğun bir meyhane dokusu [bkz. Eminönü] bulunduğundan söz eder. 17. yüzyılda kaleme alınan Evliya Çelebi Seyahatnamesi bunları doğrulamakla kalmaz, çoğunlukla Sakızlı Rumlar tarafından işletilen gedikli meyhaneler, kaçak çalışan koltuk meyhaneleri ve ayaklı meyhaneler  hakkında önemli bilgiler aktarır. Şehrin Arakçıyan esnafı ve arak meyhanelerini anlatan Evliya Çelebi, bazı yerlerde özellikle rakı sözcüğünü kullanır. Rakı adının 19. yüzyılda yaygınlaştığı düşünülürse, Evliya Çelebi'nin bu erken kaydı hayli ilginçtir ve şehirde rakı kültürünün oluşmaya başladığına işaret eder. Nitekim 17. yüzyılın bir diğer seyyah tarihçisi Eremya Çelebi Kömürcüyan, Evliya Çelebi'yi doğrular; Kasımpaşa sahilindeki Yahudi evlerinin alt katında bulunan dükkânların balık-rakı âlemi yapılan koltuk meyhaneleri olduğunu, buralarda "misket arak" satıldığını aktarır.

Buradan yola çıkarak rakının İstanbul'da en azından 17. yüzyıldan sonra halk arasında yayılmaya başladığı söylenebilir. Dahası, İstanbul meyhanecileri bakırcı esnafının yaptığı imbikler yardımıyla kendi rakısını damıtmaya başlamıştır. Bu rakı çeşitlerinde tarçından ardıca pek çok farklı aroma kullanıldığını, bunlardan birinin anason aroması içerdiğini de Evliya Çelebi'den öğreniriz. Anasonun rakiplerini yenip işret erbabının gözdesi olması epey zaman alacaktır. Bugün bildiğimiz rakının atası olan duziko [bkz. düz rakı] 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra, üstelik başlıca karakteristik özelliği olan çilingir sofrası ile birlikte ortaya çıkmıştır. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş döneminin ve toplumdaki modernleşme sancılarının en önemli tanıklarından Ahmet Rasim'in kitaplarında dile getirdiği İstanbul, aynı zamanda modern içki rakının temsil ettiği kültürel dönüşümün de sahnesidir.

19. yüzyıl yazarlarından Mehmet Tevfik'in “Meyhane Yahut İstanbul Akşamcıları” risalesi, tarihçi Reşad Ekrem Koçu tarafından yetersiz bulunsa da şehrin meyhane topografisi hakkında önemli ipuçları verir ve Evliya Çelebi'den beri yazılanların sağlaması yapar. [bkz. Mehmet Tevfik'in meyhane listesi] Buradan eski İstanbul'daki meyhane dokusunun, Galata, Karaköy ve Eminönü'nden Haliç'in iki yakasındaki sahil mahallelerine [bkz. Sirkeci, Cibali, Fener, Balat, Hasköy], Suriçi'ndeki merkezlere [bkz. Aksaray, Sulukule, Gedikpaşa meyhaneleri, han meyhaneleri] ve Tarihi Yarımada'nın Marmara Denizi kıyılarına [bkz. Kumkapı, Yenikapı, Langa, Samatya, Yedikule] yayıldığı gözlenir. Galata doğal uzantısı olan Beyoğlu'nu ortaya çıkarmıştır. Marmara kıyısındaki eski Rum yerleşimleri geliştikçe meyhane dokusu İstanbul surlarının dışına taşmış,  Bakırköy  ve Yeşilköy'e kadar uzanmıştır. Asya yakasında ise Kadıköy'den Kuşdili Çayırı,  Papazın Bağı gibi mesirelere yayılan ve kıyı şeridini takip ederek doğuya doğru ilerleyen meyhane dokusu, Büyükada, Burgazada ve Kınalıada'ya sirayet etmiştir. Öte yandan Boğaziçi köylerinin [bkz. Beşiktaş,  Üsküdar, Kuzguncuk,  Ortaköy, Çengelköy, Arnavutköy,  Bebek, Beşiktaş, Üsküdar,  Anadoluhisarı, Arnavutköy,  Tarabya, Büyükdere, Sarıyer, Rumelikavağı] sahil meyhaneleri kıyı şeridi boyunca ilerlemiş, günümüze kadar çoğalarak zenginleşen dokuyu oluşturmuştur.

Ahmet Cemaleddin Saraçoğlu, II. Abdülhamit'in istibdat devri olarak anılan baskı rejimi sırasında, İstanbul'un etliye sütlüye karışmayan vatandaşlar için “kocaman bir meyhane” olduğunu söyler.

1880'de özel sektör girişimcilerinin rakı üretmesine izin verilmesi, tarihi bir dönüm noktasıdır. Osmanlı elitinin eğlencesi olarak ortaya çıkan âb âlemi, bu defa halk arasında yaygınlaşmış, deniz kıyıları ve Kâğıthane, Göksu gibi mesireler açıkhava meyhanelerine dönüşmüştür. Mütareke İstanbul'una kadar uzanan dönemin kent içindeki meyhanelerinin uzun listesini çıkaran Saraçoğlu hızını alamayıp kırsal mekânları saymaya başlar: "Bunun dışında o devirde bilhassa bahar, yaz, sonbaharda ziyaret edilen sazlı-sözlü cümbüşlü yerler de vardı: Sarıyer'de Çırçır, Kestane, Hünkâr, Fındık, Sultan suları, Hidayet'in Bağı, Yenimahalle'nin Fırıldak Bahçesi, Kavak, Otuzbir Suyu, Büyükdere Çayırı, Bendler, beride Florya bağları, Maslak, Sakızağacı, Zeytinlik, Ihlamur, Fulya bahçeleri, Yanık Saraylar, Anadolu yakasında Sütlüce, Abıhayat, Beykoz Çayırı, Tokat, Değirmen, Akbaba, Dereseki, Karakulak, Kaymakdonduran, Abraham Paşa Korusu, Elmalı Çiftliği, Karlıdağ, Sultaniye Çayırı, Çubuklu Çayırı, Kanlıca, Mihrâbâd, Kavacık, Göksu, Küçüksu, Çengelköy'de Havuzbaşı, Beylerbeyi'nde Küplüce, Nakkaştepesi, Küçük-Büyük Çamlıca, Alemdağı, Taşdelen, Tomruk, Libade, Moda, Kuşdili, Yoğurtçu, Kurbağalı, Kalamış, Mama, Papazın Bağı, Erenköy, Göztepe, Kartal, Pendik, Tuzla, Yakacık, Adalar, Yalova. Ve artık Haliç'te harabat olan Sadâbâd."

Sadâbâd, hâlâ harabat. Bekri Mustafa'nın şehri kendine özgü eğlence geleneğini günümüzde de sürdürüyor.

Kaynaklar:

Kastamonulu Latifi Evsâf-ı İstanbul / Evliya Çelebi Seyahatname Cilt.1 / Eremya Çelebi Kömürcüyan 17. Yüzyılda İstanbul Tarihi / Balıkhane Nazırı Ali Rıza Bey Eski Zamanlarda İstanbul Hayatı / Mehmet Tevfik İstanbul'da Bir Sene / Ahmet Cemaleddin Saraçoğlu Eski İstanbul Hatıraları / Refik Ahmet Sevengil İstanbul Nasıl Eğleniyordu / Reşad Ekrem Koçu Eski İstanbul'da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri / Murat Belge İstanbul Gezi Rehberi / Robert Mantran 16. ve 17. Yüzyılda İstanbul'da Gündelik Hayat / Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi / Rakı Ansiklopedisi.

 

Bir Erkeği Kadınlar Yetiştirdiği Hâlde Neden Bazı Erkekler Kadın Düşmanı Oluyor?

 

Bir Paradoks mu, Yoksa Toplumun Aynası mı?

"Bir erkeği annesi büyütüyor, ilk sevgiyi bir kadından görüyor; öyleyse neden bazı erkekler kadın düşmanı oluyor?"

Bu soru, ilk bakışta mantıksal bir çelişki gibi görünür. Ancak insan davranışını inceleyen psikoloji ve sosyoloji, bu durumun sanıldığından çok daha karmaşık olduğunu ortaya koyuyor.

Bir insanın karakteri yalnızca ailesi tarafından şekillendirilmez. Çocukluk yıllarında atılan temeller, okul, arkadaş çevresi, medya, kültür, ekonomik koşullar ve yaşam deneyimleriyle sürekli yeniden biçimlenir.

Dolayısıyla kadın düşmanlığını yalnızca "onu yetiştiren kadına" bağlamak bilimsel açıdan yeterli bir açıklama değildir.

 

İnsan Karakterini Kim Şekillendirir?

Psikolog Albert Bandura'nın Sosyal Öğrenme Kuramı, insanların yalnızca ailelerinden değil, çevrelerinde gözlemledikleri davranışlardan da öğrendiklerini ortaya koymaktadır.

Bir erkek çocuk;

• Ailesinden,
• Öğretmenlerinden,
• Arkadaşlarından,
• Televizyondan,
• Sosyal medyadan,
• İçinde yaşadığı kültürden

sürekli mesaj alır.

Eğer bu mesajların önemli bir bölümü kadınları küçümseyen veya ikinci plana iten düşünceler içeriyorsa, bunların kişilik gelişimi üzerinde etkili olması şaşırtıcı değildir.

 

Kadınlar da Toplumsal Kalıpları Aktarabilir mi?

Bu soru çoğu zaman yanlış anlaşılır.

Kadınların çocuk yetiştirmede önemli rol üstlenmesi, onların aktardığı bütün değerlerin yalnızca kendi bireysel düşüncelerinden kaynaklandığı anlamına gelmez.

Bir anne;

"Erkek ağlamaz."

"Evin reisi erkektir."

"Kadının yeri şudur."

gibi kalıplaşmış düşünceleri benimsiyorsa, çoğu zaman kendi yaşamı boyunca öğrendiği kültürel değerleri aktarmaktadır.

Yani burada aktarılan şey "kadınlık" değil, toplumsal kültürdür.

 

Erkeklerden Beklenen Roller.

Toplum birçok erkeğe küçük yaşlardan itibaren şu mesajları verir:

• Güçlü ol.
• Yenilme.
• Ağlama.
• Her zaman başarılı ol.
• Kontrolü kaybetme.

Bu beklentiler bazı bireylerde ciddi psikolojik baskılar oluşturabilir.

Araştırmalar, duygularını ifade etmekte zorlanan kişilerin öfke ve hayal kırıklığını dışa vurma biçimlerinin daha sorunlu olabileceğini göstermektedir.

Bu durum kadın düşmanlığını açıklayan tek faktör değildir; ancak bazı vakalarda etkili mekanizmalardan biri olabilir.

 

Toplumsal Değişim Neden Bazı İnsanları Rahatsız Ediyor?

Son yarım yüzyılda kadınların eğitim düzeyi, iş gücüne katılımı ve kamusal hayattaki görünürlüğü önemli ölçüde arttı.

Bu gelişmeler birçok kişi tarafından olumlu görülürken, bazı bireyler tarafından geleneksel rollerin değişmesi şeklinde algılanabiliyor.

Sosyal psikolojide buna "algılanan statü tehdidi" adı verilir.

Burada önemli olan nokta şudur: Kadınların hak kazanması, erkeklerin hak kaybettiği anlamına gelmez. Ancak insanlar bazen toplumsal değişimleri kişisel bir tehdit olarak yorumlayabilir.

 

Sosyal Medya Önyargıları Güçlendirebilir mi?

Bugünün dünyasında sosyal medya, kişisel görüşlerin şekillenmesinde büyük rol oynuyor.

Algoritmalar, ilgimizi çeken içeriklere benzer içerikleri sürekli karşımıza çıkarıyor.

Bunun sonucu olarak kişi;

• Yalnızca kendi düşüncelerini destekleyen içerikleri görebiliyor,
• Farklı görüşlerle daha az karşılaşıyor,
• Zamanla kendi düşüncelerini tek doğru olarak kabul etmeye başlayabiliyor.

Bu durum yalnızca kadın düşmanlığı için değil, siyasi kutuplaşma, yabancı düşmanlığı ve komplo teorileri için de geçerlidir.

 

Bilim Ne Söylüyor?

Psikoloji, sosyoloji ve nörobilim alanındaki araştırmaların ortak sonucu oldukça açıktır: Kadın düşmanlığı doğuştan gelen kaçınılmaz bir özellik değildir.

Kadınlara yönelik tutumlar;

• Aile,
• Eğitim,
• Kültür,
• Ekonomik koşullar,
• Medya,
• Arkadaş çevresi,
• Bireysel yaşam deneyimleri

gibi çok sayıda etkenin birlikte etkisiyle oluşmaktadır.

Bu nedenle aynı ailede büyüyen iki kardeş bile kadınlara karşı tamamen farklı bakış açıları geliştirebilir.

 

Çözüm Suçlu Aramak Değil, Sağlıklı Toplum İnşa Etmektir.

Kadın düşmanlığını azaltmanın yolu, kadınları ya da erkekleri topluca suçlamak değildir.

Bilimsel araştırmaların işaret ettiği başlıca çözüm alanları şunlardır:

• Çocuklara küçük yaşta empati kazandırılması.
• Duyguların bastırılması yerine sağlıklı ifade edilmesinin teşvik edilmesi.
• Medya okuryazarlığının geliştirilmesi.
• Kadın ve erkeklerin birbirini rakip değil, birlikte yaşayan bireyler olarak görmesini destekleyen eğitim anlayışı.
• Şiddetin ve nefret söyleminin her türüne karşı tutarlı yaklaşım.

 

"Bir erkeği kadın yetiştirdiği hâlde neden bazı erkekler kadın düşmanı oluyor?" sorusunun tek bir cevabı yoktur.

İnsan, yalnızca annesinin değil; yaşadığı toplumun, kültürün, eğitim sisteminin, arkadaş çevresinin ve hayat boyunca edindiği deneyimlerin ürünüdür.

Bu nedenle kadın düşmanlığını anlamaya çalışırken tek bir kişiyi veya tek bir toplumsal grubu sorumlu ilan etmek yerine, bireyi şekillendiren çok katmanlı yapıyı görmek gerekir.

Belki de üzerinde en çok durulması gereken gerçek şudur: Önyargılar öğrenilir. Ama saygı da öğrenilir. Toplumların geleceğini belirleyecek olan, hangi değeri yeni kuşaklara daha güçlü aktaracağıdır.

Adnan Menderes Demokrasi Şehidi mi?

 

17 Eylül 1961…

Türkiye'nin siyasi hafızasına yalnızca bir insanın ölümünü değil, demokrasinin ne kadar kırılgan olabileceğini de kaydetti.

Menderes'i sevenler için o gün bir cinayetti. Onu eleştirenler içinse geçmişte yapılanların hesabının sorulduğu bir dönemdi.

Fakat tarih, yalnızca sevilenleri veya nefret edilenleri hatırlamak için yazılmaz.

Tarih, aynı hataların yeniden yapılmaması için hatırlanır.

Türkiye'nin siyasi tarihinde unutulması mümkün olmayan bir gün. Başbakan Adnan Menderes, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından Yassıada'da yapılan yargılamalar sonucunda idam edildi. Onunla birlikte Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu da aynı dönemde idam edildi.

Aradan geçen yıllara rağmen Adnan Menderes hakkında yapılan değerlendirmeler hâlâ birbirinden oldukça farklıdır. Kimileri onu Türkiye'de demokrasi mücadelesinin simge isimlerinden biri ve “demokrasi şehidi” olarak görür. Kimileri ise Demokrat Parti iktidarının son yıllarında demokratik kurumların zayıflatıldığını, basın ve muhalefet üzerindeki baskıların arttığını hatırlatır.

 

Peki gerçek hangisidir?

Belki de doğru soru, “Menderes demokrasi şehidi midir?” sorusundan önce şudur: Adnan Menderes'in demokrasiye katkıları ve demokrasiden uzaklaşan uygulamaları birlikte değerlendirildiğinde, onun siyasi mirası nasıl anlaşılmalıdır?

Menderes'i anlamak için 1950'ye bakmak gerekir.

Adnan Menderes'in siyasi hikâyesi, 1950 seçimlerinden bağımsız düşünülemez.

1946'da çok partili hayata geçişin ardından 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Demokrat Parti iktidara geldi. CHP'nin uzun yıllar süren tek parti yönetiminin ardından iktidarın seçim yoluyla el değiştirmesi, Türkiye demokrasi tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıydı.

Adnan Menderes, Demokrat Parti'nin başbakanı olarak bu değişimin en önemli siyasi aktörlerinden biri oldu.

1950'li yılların ilk döneminde ekonomik büyüme, tarımda makineleşme, karayolu yatırımları ve özel girişimin desteklenmesi gibi politikalarla önemli bir toplumsal dönüşüm yaşandı.

Daha önemlisi, iktidarın sandık yoluyla değişebileceği düşüncesi toplumda güç kazandı.

Bu nedenle Menderes'in siyasi mirasının önemli bir bölümünü Türkiye'nin çok partili siyasi hayatının gelişimi oluşturur.

Fakat hikâyenin tamamı bundan ibaret değildir.

 

İktidarın son yıllarında demokrasi neden tartışmalı hâle geldi?

Demokrat Parti iktidarının ilk yıllarındaki demokratik umutlar, özellikle 1950'lerin ikinci yarısında giderek daha fazla tartışılmaya başlandı.

Yıllar ilerledikçe ekonomik sorunlar, siyasi kutuplaşma ve iktidar-muhalefet ilişkilerindeki sertleşme Türkiye'yi giderek daha gergin bir siyasi ortama taşıdı.

Basın özgürlüğü, muhalefetin hareket alanı ve hükümetin demokratik kurumlarla ilişkisi konusunda ciddi tartışmalar ortaya çıktı.

Özellikle 1960 yılında kurulan Tahkikat Komisyonu, dönemin en tartışmalı adımlarından biri oldu.

Ekonomik sorunların ağırlaşması, siyasi kutuplaşmanın artması ve iktidar ile muhalefet arasındaki ilişkilerin sertleşmesi siyasi sistemi zorladı.

Basın üzerindeki baskılar konusunda ciddi tartışmalar yaşandı. Muhalefetle iktidar arasındaki gerilim giderek yükseldi.

1954 seçimlerinden sonra Demokrat Parti'nin gücü daha da arttı. Ancak 1957 seçimlerinden itibaren siyasal atmosfer belirgin biçimde sertleşti.

1960 yılında kurulan Tahkikat Komisyonu, bu sürecin en tartışmalı adımlarından biri oldu. Komisyonun geniş yetkileri muhalefet ve basın tarafından demokrasi açısından ciddi bir tehdit olarak değerlendirildi.

Dolayısıyla Menderes'in siyasi hayatını yalnızca “demokrasiyi getiren lider” şeklinde anlatmak da onu yalnızca “demokrasi karşıtı bir siyasetçi” olarak tanımlamak da dönemin bütününü açıklamaya yetmez.

 

27 Mayıs: Darbe mi, müdahale mi?

27 Mayıs 1960'ta Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.

Demokrat Parti iktidarı sona erdirildi.

Menderes tutuklandı ve Yassıada'da yargılandı.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bir hükümetin demokratik açıdan hatalı uygulamaları bulunduğu düşüncesi, askerî darbeyi demokratik bir yöntem hâline getirmez.

Demokrasilerde iktidarların yanlışlarını düzeltmenin yolu seçimler, parlamento, bağımsız yargı, özgür basın ve demokratik denetim mekanizmalarıdır.

Askerî müdahale ise iktidarın seçim yoluyla değil, silahlı güç kullanılarak devrilmesi anlamına gelir.

Bu nedenle 27 Mayıs'ın Türk demokrasi tarihinde yarattığı kırılma, Menderes'in kişisel siyasi performansından ayrı olarak değerlendirilmelidir.

Bugünden bakıldığında tartışmanın merkezinde yalnızca verilen kararların hukuki niteliği değil, siyasi iktidarın askerî müdahaleyle değiştirilmesinin kendisi de bulunmaktadır.

Çünkü demokrasi, iktidarın hatasız olması demek değildir.

Demokrasi, hata yapan iktidarı değiştirecek mekanizmanın silah değil, halkın iradesi olmasıdır.

Bu nedenle Menderes'in iktidar yıllarındaki yanlışlarını eleştirmek başka şeydir; Menderes'in idamını demokrasinin doğal sonucu olarak görmek başka şey.

İkisini birbirine karıştırmamak gerekir.

 

Yassıada ve idamlar

Menderes ve Demokrat Parti yöneticileri Yassıada'da çeşitli suçlamalarla yargılandı.

Yargılamaların sonucunda çok sayıda Demokrat Partili çeşitli cezalara çarptırıldı. Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu hakkında verilen idam kararları ise infaz edildi.

Bugün geriye dönüp bakıldığında asıl tartışılması gereken konulardan biri de şudur: Siyasi iktidarlar seçimlerle değiştirilebiliyorsa, siyasetçilerin siyasi hatalarının karşılığı neden demokratik mekanizmalar yerine askerî müdahale ve idam olmuştur?

Bu soru yalnızca Menderes için değil, Türkiye'nin demokrasi tarihi açısından sorulması gereken temel sorulardan biridir.

 

“Demokrasi şehidi” ifadesi ne anlama geliyor?

“Demokrasi şehidi” hukuki veya nesnel bir tarih kategorisi değildir.

Menderes gerçekten bir “demokrasi şehidi” miydi?

“Demokrasi şehidi” hukuki bir sıfat değildir.

Bu, Menderes'in idamını Türkiye'deki demokrasi mücadelesinin sembolü olarak görenlerin kullandığı siyasi ve toplumsal bir tanımlamadır.

Bu tanımlamanın dayandığı temel gerçek açıktır: Menderes seçimle gelen bir başbakandı ve askerî müdahale sonucunda iktidardan uzaklaştırıldı; daha sonra idam edildi.

Fakat demokrasi açısından başka bir gerçek de aynı ölçüde önemlidir: Seçilmiş olmak, iktidarı sınırsız hâle getirmez.

Bir hükümet seçim kazanarak gelir; fakat hukukla sınırlıdır.

Muhalefetin varlığına saygı göstermek zorundadır.

Basın özgürlüğünü korumak zorundadır.

Kendi iktidarını denetleyecek kurumların varlığını kabul etmek zorundadır.

Menderes döneminin özellikle son yıllarındaki tartışmaların önemi de buradadır.

Dolayısıyla Menderes'i anlamanın yolu onu kutsallaştırmak değil, bütün yönleriyle değerlendirmektir.

Bu ifade, Menderes'in idamını Türkiye'deki demokrasi mücadelesinin sembolü olarak görenlerin kullandığı siyasi ve toplumsal bir nitelendirmedir.

Bu açıdan bakıldığında Menderes'in “demokrasi şehidi” olarak görülmesinin temel nedeni, seçilmiş bir başbakanın askerî müdahale sonrasında idam edilmiş olmasıdır.

Ancak burada başka bir gerçek de göz ardı edilmemelidir: Demokrasi yalnızca seçim kazanmak değildir.

Demokrasi aynı zamanda muhalefetin varlığına tahammül etmek, basın özgürlüğünü korumak, kuvvetler ayrılığına saygı göstermek, hukuk devletini işletmek ve iktidarın kendi gücünü sınırlayabilmesidir.

Dolayısıyla Menderes'in demokrasi açısından değerlendirilmesi yapılırken hem 1950'de iktidarın seçimle el değiştirmesi hem de iktidarının son yıllarında ortaya çıkan demokratik sorunlar birlikte ele alınmalıdır.

 

Menderes'in en büyük tarihsel çelişkisi

Belki de Menderes'in siyasi mirasının en dikkat çekici tarafı burada yatıyor.

İktidara gelişi demokrasinin güçlenmesiyle, iktidardan ayrılışı ise demokrasinin kesintiye uğramasıyla bağlantılıdır.

1950'de halkın oyuyla iktidara gelen Menderes, Türkiye'de tek parti döneminden çok partili siyasi rekabete geçişin sembol isimlerinden biri oldu.

Fakat iktidarının son döneminde kendi hükümeti de demokratik özgürlükler ve muhalefetle ilişkiler bakımından ağır eleştirilere maruz kaldı.

Bu iki gerçeği aynı anda kabul etmek mümkündür.

Bir insanın demokratik sisteme önemli katkıları olmuş olabilir; aynı insan iktidarının ilerleyen dönemlerinde demokratik ilkeler bakımından eleştirilebilecek kararlar da almış olabilir.

Tarih, insanları kusursuz kahramanlar ve bütünüyle kötü insanlar şeklinde ayırmak zorunda değildir.

 

Asıl demokrasi dersi

Adnan Menderes'in hikâyesinden çıkarılabilecek en önemli ders belki de onun “şehit” olup olmadığı tartışmasından daha büyüktür.

Demokrasi, yalnızca iktidara gelmenin değil, iktidarı sınırlayabilmenin de rejimidir.

Seçim kazanmak iktidara meşruiyet kazandırır; fakat iktidarın her yaptığı otomatik olarak demokratik hâle gelmez.

Aynı şekilde bir hükümetin hataları da askerî müdahaleyi meşru kılmaz.

Demokratik sistemin gerçek gücü, yanlış yapan iktidarı sandıkla değiştirebilmesidir.

Bu nedenle Menderes'in idamını savunmak da onun iktidar dönemindeki bütün uygulamalarını sorgulanamaz görmek de demokrasinin özüne uygun değildir.

Daha sağlıklı yaklaşım, tarihsel olayları bütün yönleriyle değerlendirmektir.

 

Menderes'i nasıl hatırlamalıyız?

Adnan Menderes, Türkiye'nin demokrasi tarihinde önemli ve tartışmalı bir figürdür.

1950'de Demokrat Parti'nin seçim zaferiyle başlayan dönem, Türkiye'de iktidarın sandık yoluyla değişebileceğini gösteren önemli bir dönüm noktasıdır. Menderes bu dönüşümün başbakanı olarak tarihte özel bir yere sahiptir.

Öte yandan iktidarının son yıllarında basın, muhalefet ve demokratik kurumlarla ilişkiler konusunda ciddi sorunlar yaşanmıştır. Bunları görmezden gelmek de tarihsel gerçekliği eksik bırakır.

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi ve 17 Eylül 1961'de Menderes'in idam edilmesi ise Türkiye'nin demokratik hayatında derin bir yara bırakmıştır.

 

Asıl mesele Menderes değil

Belki de bugün asıl sormamız gereken soru şudur: “Menderes'in başına gelenler, Türkiye'ye ne öğretti?”

Eğer cevap yalnızca “Menderes haksız yere idam edildi” ise, ders eksik kalır.

Çünkü demokrasinin güvencesi yalnızca iktidarın darbeye karşı korunması değildir.

Demokrasinin güvencesi aynı zamanda iktidarın kendi gücünü sınırlamayı kabul etmesidir.

Bir ülkede iktidar, “Ben seçim kazandım, istediğimi yaparım” diyememelidir.

Muhalefet de “İktidarı sandık dışında bir yöntemle devirelim” diyememelidir.

Asker de siyasetin üzerinde bir vesayet makamı hâline gelmemelidir.

Yargı siyasetin aracı olmamalıdır.

Basın susturulmamalıdır.

Ve bütün bunların üzerinde hukuk bulunmalıdır.

Bu nedenle “Adnan Menderes demokrasi şehidi midir?” sorusunun cevabı, hangi anlamda “şehit” ve hangi ölçütlerle “demokrat” kavramlarının kullanıldığına bağlıdır.

Fakat tartışılması gerekmeyen bir gerçek vardır: Seçilmiş bir iktidarın sorunları, yine demokratik yollarla çözülmelidir.

Çünkü demokrasinin en önemli sınavı, yalnızca sevdiğimiz insanların özgürlüğünü korumak değil; sevmediğimiz insanların da hukuk içinde siyaset yapabilmesini güvence altına almaktır.

Menderes'in hikâyesi, Türkiye'ye tam da bunu hatırlatıyor: İktidar sandıkla gelir, sandıkla gider. Demokrasi ise ancak hukukun ve özgürlüklerin iktidardan daha güçlü olduğu yerde yaşayabilir.

 

“Ne Mutlu Türküm Diyene”nin Felsefesi.

 

Bazı sözler vardır; söylendiği anda bir cümledir, zaman geçtikçe bir düşünceye, bir kimlik anlayışına ve bir hayat felsefesine dönüşür. “Ne mutlu Türküm diyene” de böylesi bir sözdür. Onu yalnızca bir milliyetçilik sloganı olarak görmek, taşıdığı anlamı daraltmak olur. Çünkü bu söz, özünde insana “Sen kimsin?”, “Bir millete ait olmak ne demektir?” ve “Bu aidiyet nasıl bir sorumluluk doğurur?” sorularını sordurur.

Mustafa Kemal Atatürk'ün 29 Ekim 1933'teki Cumhuriyet'in 10. yılı konuşmasının sonunda söylediği bu ifade, biyolojik bir üstünlük iddiasından çok, ortak bir tarih ve ortak bir gelecek iradesini anlatan bir yurttaşlık anlayışı olarak okunabilir.

 

Türk olmak bir soy meselesi midir?

“Türk” kavramının anlamı üzerine yapılan tartışmaların önemli bir bölümü, onu yalnızca etnik köken üzerinden değerlendirmekten kaynaklanır. Oysa modern ulus anlayışı, yalnızca kan bağına değil; ortak tarih, ortak vatan, ortak hukuk ve ortak gelecek tasavvuruna dayanır.

“Ne mutlu Türküm diyene” sözündeki “diyene” kelimesi bu açıdan özellikle önemlidir.

“Türk olan” değil, “Türküm diyen” denmektedir.

Bu küçük görünen fark, sözün felsefesini değiştirir. Burada insanın kendisini bir topluluğun parçası olarak görmesi ve bu aidiyeti gönüllü biçimde benimsemesi öne çıkar.

Dolayısıyla söz, “Sen hangi soydansın?” sorusundan çok, “Bu ülkenin ortak kaderini kendinin kaderi olarak görüyor musun?” sorusuna yaklaşır.

 

Mutluluk nereden geliyor?

Cümlenin en dikkat çekici kelimesi belki de “mutlu”dur.

Neden “güçlü”, “üstün”, “zengin” veya “başarılı” değil de “mutlu”?

Çünkü burada millî kimlik bir iktidar aracı olmaktan çıkarılıp bir aidiyet duygusuna bağlanmaktadır.

İnsan yalnızca birey değildir. Bir tarihin, kültürün, dilin, hatıraların ve ortak değerlerin de taşıyıcısıdır. İnsan, kendisini ait hissettiği toplulukla birlikte anlam kazanır.

Fakat gerçek aidiyet, başkalarını küçümsemeye ihtiyaç duymaz.

Bir insanın Türk olmaktan mutluluk duyması, başka bir milletin varlığını veya değerini inkâr etmesini gerektirmez. Kendi evini sevmek için başkasının evinden nefret etmek gerekmez.

Bu nedenle sözün felsefi olarak sağlıklı yorumu, üstünlük duygusundan ziyade aidiyet ve sorumluluk duygusudur.

 

“Diyene” neden önemlidir?

Cümlenin belki de en demokratik tarafı “diyene” kelimesidir.

Çünkü insanın kimliği yalnızca kendisine verilmiş bir etiket değildir; aynı zamanda onun kendisini nasıl tanımladığıyla da ilgilidir.

Bir topluluğa ait olmak, yalnızca o topluluğun nimetlerinden yararlanmak değildir. Aidiyet beraberinde sorumluluk getirir.

Türküm diyorsan; Bu ülkenin hukukuna sahip çıkmak, Cumhuriyet'in değerlerini korumak, vatanın bütünlüğünü önemsemek, başkasının hakkına saygı göstermek, ülkenin geleceğine katkıda bulunmak ve gerektiğinde kendi çıkarını toplumun ortak çıkarının önüne koyabilmek de bu sözün ruhuna dahildir.

Aksi halde “Türküm” demek yalnızca bir kimlik beyanına dönüşür.

 

Milliyetçilik başkasına karşı değil, kendine karşı bir sorumluluk olabilir.

Milliyetçiliğin en tehlikeli biçimi, insanlara sürekli olarak “Biz kimiz?” sorusundan önce “Onlar kim?” sorusunu sordurmasıdır.

Çünkü kimlik, başkasını düşmanlaştırmak üzerinden kurulmaya başladığında milliyetçilik kolayca üstünlükçülüğe dönüşebilir.

Oysa daha olgun bir milliyetçilik, insanın önce kendisine şu soruyu sormasını gerektirir: “Ben ülkeme ne katıyorum?”

Ülkesini sevdiğini söyleyen insan, ülkesinin yanlışlarını da görebilmelidir. Çünkü gerçek sevgi, kusurları inkâr etmek değil, onları düzeltmeye çalışmaktır.

Bir ülkeyi sevmek; onun yöneticilerini koşulsuz desteklemek değildir.

Bir millete bağlı olmak; o millet adına yapılan her şeyi doğru kabul etmek değildir.

Tam tersine, ülkesine gerçekten bağlı olan insan, ülkesinin yanlışlarını söyleme cesaretine de sahip olmalıdır.

 

“Ne mutlu” neden bir övünme değil, bir sorumluluk olmalıdır?

Bir insanın doğduğu ülkeyi seçme şansı yoktur. Fakat o ülkeye karşı nasıl bir insan olacağını seçebilir.

Bu nedenle millî kimlikle övünmenin anlamlı olabilmesi için onun bir ahlaki içeriğe sahip olması gerekir.

“Türküm” demek; adalete değer vermeyi, özgürlüğü savunmayı, emeğe saygı göstermeyi, bilime önem vermeyi, ülkenin kaynaklarını korumayı, gelecek kuşakları düşünmeyi ve farklılıkları düşmanlık sebebi yapmamayı gerektiriyorsa anlamlıdır.

Aksi halde millî kimlik, insanın yaptığı hiçbir şey olmadan kendisine verilmiş bir başarı madalyasına dönüşür.

Oysa doğduğun kimlikle övünmekten daha değerlisi, taşıdığın kimliğe layık yaşamaktır.

 

Ortak gelecek fikri.

“Ne mutlu Türküm diyene” sözünün en güçlü taraflarından biri de geçmiş kadar geleceğe dönük olmasıdır.

Millet yalnızca geçmişte yaşamış insanların toplamı değildir. Millet, gelecekte birlikte yaşayacak insanların da ortak iradesidir.

Bu yüzden millî kimlik, yalnızca tarihle övünmek değil; geleceği birlikte kurma iradesidir.

Bugün yaşayan kuşaklar, kendilerinden önce gelenlerin mirasını devralır ve kendilerinden sonra gelecek kuşaklara bırakır.

Bir ülkenin gerçek zenginliği yalnızca toprağı, madenleri veya ekonomik gücü değildir. Kurumları, hukuku, eğitimi, kültürü, bilimi ve insanlarının birbirine duyduğu güven de o ülkenin mirasıdır.

Bu mirası daha güçlü bırakmak, millî aidiyetin en somut göstergesidir.

 

Sözün ruhunu yaşatmak.

“Ne mutlu Türküm diyene”yi yalnızca duvarlarda, törenlerde veya kitaplarda tekrar etmek kolaydır.

Asıl mesele, bu sözün gereğini yaşamaktır.

Türk olmakla gurur duymak mümkündür; fakat bu gururun başkalarına tepeden bakmaya dönüşmemesi gerekir.

Türk milletinin tarihini sevmek mümkündür; fakat tarihî başarıları bugünün hatalarının mazereti hâline getirmemek gerekir.

Vatanı sevmek mümkündür; fakat vatan sevgisini yöneten kişilere duyulan koşulsuz sadakatle karıştırmamak gerekir.

Ve en önemlisi, “Türküm” demeyi bir ayrıcalık değil, bir sorumluluk olarak görmek gerekir.

Belki de bu sözün bugün yeniden düşünülmesi gereken en güçlü tarafı budur: “Ne mutlu Türküm diyene” demek, yalnızca kim olduğunu söylemek değildir. Nasıl bir insan, nasıl bir yurttaş ve nasıl bir ülke bırakmak istediğini de söylemektir.

Çünkü bir milletin büyüklüğü, yalnızca geçmişte kazandığı zaferlerle değil, geleceğe ne bıraktığıyla ölçülür.

Ve insanın kendi milletine söyleyebileceği en anlamlı cümle, yalnızca “Ben bu millete aitim” değil; “Bu milletin daha iyi bir geleceğe ulaşması için üzerime düşeni yaptım.” olabilmelidir.